Contido principal do artigo

Lizzeth Aguirre Osuna
Universidad Autónoma de Baja California Sur
México
https://orcid.org/0000-0003-1413-4854
Brenda Elizabeth Ramírez Díaz
Universidad autónoma de Baja California Sur
México
https://orcid.org/0009-0005-3192-4438
Claudia Carolina Lacruhy Enríquez
Tecnológico Nacional de México - Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Los Cabos
México
https://orcid.org/0000-0003-4397-326X
Vol. 20 Núm. 2 (2026): , Artículos, Páxinas 40-54

DOI:

https://doi.org/10.17979/rotur.2026.20.2.13192
Recibido: 2026-02-14 Publicado: 2026-09-25
Dereitos de autor/a Cómo citar

Resumo

O presente estudo analiza as condicións laborais dos prestadores de servizos turísticos no municipio dos Cabos, Baixa California Sur (México), no marco do Obxectivo de Desenvolvemento Sostible 8 relativo ao traballo decente e ao crecemento económico inclusivo. O obxectivo foi identificar avances e brechas estruturais en materia de formalización laboral, protección social e suficiencia salarial nun dos principais destinos turísticos do país. Desenvolveuse un estudo de caso intrínseco e avaliativo, con enfoque cuantitativo, alcance descritivo e deseño transversal. Aplicouse un cuestionario validado por expertos (*α = .85) a unha mostra de 147 traballadores do sector turístico. As dimensións analizadas incluíron prestacións laborais, seguridade social, vivenda, transporte, suficiencia salarial e previsión para o retiro. Os datos foron procesados mediante estatística descritiva. Os resultados evidencian avances en formalización laboral: 73% conta con contrato, 79% ten acceso a seguridade social e 92% reporta condicións adecuadas de hixiene e seguridade. Con todo, persisten vulnerabilidades significativas: 27% traballa en condicións informais, 78% non cotiza para o retiro e 56% considera insuficiente o seu salario para cubrir as necesidades dun xefe de familia. Conclúese que o dinamismo turístico dos Cabos favoreceu a xeración de emprego, pero non garante plenamente estándares de traballo decente. Sublíñase a necesidade de políticas públicas integrais que fortalezan a fiscalización laboral, a protección social e a sustentabilidade do desenvolvemento turístico desde unha perspectiva de xustiza social.

Detalles do artigo

Citas

Aguirre-Osuna, Lizzeth y Barraza-Sandoval, Luis J. (2024). Trabajo decente y crecimiento económico: percepción trabajadores de Los Cabos. Ubi Societas Ibi Ius en Línea, 2, 100–119. https://doi.org/10.54167/usiil.v1i2.1624

Asamblea General de las Naciones Unidas. (2015). Transformar nuestro mundo: la Agenda 2030 para el Desarrollo Sostenible (A/RES/70/1). https://docs.un.org/es/A/RES/70/1

Betancourt, Indira, Riera, Mar, Ferrandis, Adrián, Ortega-Reig, Mar, del Alcázar, Héctor, Escardaccione, Giuseppe, Sánchez José Vicente, Vañó Itziar, Torres, Álvaro y del Alcázar, Joan (2021). Un sistema de indicadores para medir el trabajo decente: aplicación al caso piloto de la comarca del Montsià (Tarragona, Cataluña). Terra. Revista de Desarrollo Local, 8, 558–578. https://doi.org/10.7203/terra.8.21306

Bordas, Julio y Pinilla Francisco J. (2020). ¿Trabajo decente o trabajo indecente? Tendencias Sociales. Revista de Sociología, 5, 80–101. https://doi.org/10.5944/ts.5.2020.27749

Condori-Chura, Delia y Flores-Vargas, Sergio A. (2023). Impactos económicos del turismo en proveedores de servicios turísticos a nivel mundial: una revisión sistemática. Puriq, 5, e540. https://doi.org/10.37073/puriq.5.540

Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos. (2025). Diario Oficial de la Federación (última reforma publicada el 1 de abril de 2025, arts. 5 y 123). https://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/CPEUM.pdf

Creswell, John W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE.

Díaz, Teófila (2010). Trabajo decente. LEX, 8(7), 361–388. http://revistas.uap.edu.pe/ojs/index.php/LEX/article/viewFile/2076/2217

Franco i Sala, Lluís (2021). Política de empleo y trabajo decente en la economía española (2010–2020). International Review of Economic Policy, 3(2), 17–38. https://doi.org/10.7203/irep.3.2.22785

Hernández-Sampieri, Roberto y Mendoza Torres, Christian P. (2018). Metodología de la investigación: las rutas cuantitativa, cualitativa y mixta. McGraw-Hill Education.

Instituto Nacional de Estadística y Geografía. (2024). Mapa municipal de Los Cabos. https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/geografia/imagen_cartografica/map_top_municipal/794551122198_geo.pdf

Jiménez Chaves, Viviana E. y Comet Weiler, Cornelio (2016). Los estudios de casos como enfoque metodológico. ACADEMO Revista de Investigación en Ciencias Sociales y Humanidades, 3(2), 1–11. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=5757749

Ley del Seguro Social. (2021). Diario Oficial de la Federación (última reforma publicada el 23 de abril de 2021, arts. 11–12). https://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf_mov/Ley_del_Seguro_Social.pdf

Ley Federal del Trabajo. (2015). Diario Oficial de la Federación (reforma publicada el 27 de diciembre de 2015, arts. 2, 136, 137, 475 Bis y 487). https://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/LFT.pdf

Mathew, Paul V., y Sreejesh, S. (2017). Impact of responsible tourism on destination sustainability and quality of life of community in tourism destinations. Journal of Hospitality and Tourism Management, 31, 83–89. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2016.10.001

Montoya César, Arango Jhon J., Pérez Pastor E., Taborda Yarmin L. y Ortega Ana C. (2024). Dignidad humana e inclusión laboral. Ediciones Universidad Cooperativa de Colombia. https://doi.org/10.16925/9789587604306

Morales, Julián (1994). Sociedad y bienestar: el concepto de bienestar. Anuario Filosófico, 27(2), 603–611. https://www.doi.org/10.15581/009.27.29850

Munitz, Iriel E. (2024). Trabajo decente: en busca del bienestar de los trabajadores. Revista de Estudio de Derecho Laboral y Derecho Procesal Laboral, 6, 73–82. https://revistas.ubp.edu.ar/index.php/derecho-laboral/article/view/539

Organización Internacional del Trabajo. (2017). Pautas de la OIT sobre trabajo decente y turismo socialmente responsable. https://www.ilo.org/es/resource/otro/pautas-de-la-oit-sobre-trabajo-decente-y-turismo-socialmente-responsable

Organización Internacional del Trabajo. (2023). Trabajo decente. https://www.ilo.org/global/topics/decent-work/lang--es/index.htm

Riaño Casallas, Martha I. (2024). Trabajo decente y nuevas formas de trabajo: reflexiones y análisis para América Latina y el Caribe (Documentos de Trabajo n.º 98, 2.ª época). Fundación Carolina. https://www.fundacioncarolina.es/wp-content/uploads/2024/10/DT_FC_98.pdf

Secretaría de Turismo. (2020). Programa Sectorial de Turismo 2020–2024. Diario Oficial de la Federación. https://sistemas.sectur.gob.mx/SECTUR/PROSECTUR_2020-2024.pdf

Secretaría de Turismo y Economía de Baja California Sur. (2025). Informe estratégico de Los Cabos. https://biblioteca.setuesbcs.gob.mx/ficha/?id_pub=517

WHOQOL Group. (1994). Development of the WHOQOL: rationale and current status. International Journal of Mental Health, 23(3), 24–56. https://doi.org/10.1080/00207411.1994.11449286

Artigos similares

Tamén pode Iniciar unha busca avanzada por similitude para este artigo.