Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación é unha revista de periodicidade anual editada polas universidades de A Coruña, Vigo e Santiago de Compostela. Publícase como Sarmiento. Anuario galego de historia da educación ata o seu volume 20 (2016), e adopta o seu nome actual en 2017. Os traballos que recolle céntranse en calquera aspecto da historia da educación en Galicia e Portugal, pero tamén acepta outros de ámbito xeográfico máis amplo (España, O mundo lusófomo, Europa e outros) con enfoques (históricos, económicos, sociolóxicos etc.) que axuden a coñecer e comprender mellor a educación.
Universidade da Coruña, Universidade de Vigo, Universidade de Santiago de Compostela
Igrexa comprometida e educación sociocomunitaria en Galicia 1965-1985
Desde mediados da década dos sesenta do século XX, e como consecuencia do impulso provocado polo Concilio Vaticano II, producíronse en Galicia, ao longo duns vinte anos, múltiples iniciativas no ámbito da educación social e comunitaria promovidas polos sectores máis dinámicos e comprometidos da Igrexa católica. Foron iniciativas que se levaron a cabo, principalmente, desde un modelo de organización denominado «comunidades cristiás de base», entendendo por tal pequenos grupos de persoas que compartían a fe dentro da súa vida cotiá ‒normalmente en contextos deprimidos ou marxinais tanto da Galicia rural como da urbana emerxente no tempo do denominado desarrollismo‒ mediante relacións de apoio mutuo, vivindo o seu compromiso relixioso nas marxes da ortodoxia convencional.
Dereitos de autor/a 2026 Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez
Patrimonio hist´orico educativo en femenino: Obxectivos e sensibilidades
Patrimonio histórico educativo en femenino: objetos y sensibilidades, constitúe unha obra de referencia para a Historia da Educación desde unha perspectiva de xénero. O volume propón unha lectura innovadora do patrimonio escolar a través da cultura material, combinando análise historiográfica, reflexión crítica e evocación literaria. Os capítulos que o integran configuran un atlas de sensibilidade que revela, a través de diversas voces, como obxectos cotiás -como os costureiros, os manuais escolares ou os xoguetes- actuaron como dispositivos educativos transmisores de valores sociais, morais e identitarios. A obra visibiliza as condicións de vida e de aprendizaxe de nenas e mulleres, denunciando a súa exclusión dos discursos oficiais e reivindicando a memoria como ferramenta de xustiza histórica. O seu enfoque interdisciplinar e museolóxico contribúe a redefinir o concepto de patrimonio educativo, situándoo tamén como espazo afectivo e simbólico. O libro convértese, así, nun exercicio de restitución da experiencia educativa da muller e nun convite a repensar a Historia da Educación desde novos marcos interpretativos.
Dereitos de autor/a 2026 Uxía Bolaño Amigo
A semente da Institución Libre de Enseñanza
Estamos chegando ao 150 aniversario da creación da Institución Libre de Enseñanza (case nos noventa da súa disolución tras o golpe militar) e non deixan de aparecer traballos de investigación sempre novidosos, como o que aquí presentamos, que abordan algún dos múltiples aspectos desta institución educativa. E como se afirma no Prólogo, veñen sumarse ao «magma de libros, artículos científicos, opúsculos, resumes de conferencias que conforman el rico banco de monografías y producciones sobre uno de los temas más abordados por la literatura científica de la historia de la educación, la cultura, la filosofía, la política españolas de la edad contemporánea».
Arredor de tres mulleres ilustres: Rosalía de Castro, Concepción Arenal e Emilia Pardo Bazán; tres homes ilustres: Feijoo, Sarmiento e Vicente do Seixo; dous eventos: os debates que sobre a educación feminina tiveron lugar no Ateneo da Coruña no 1859 e no Congreso Pedagóxico Hispano-Portugués-Americano celebrado en Madrid en 1892, e dous procesos históricos: o acceso das mulleres á escola e ao profesorado; o autor vai configurando o marco discursivo sobre da tese central da obra: "A necesidade de educar ás mulleres xustificouse historicamente atendendo á súa función de nais educadoras". Na elaboración dos sete capítulos que compoñen o libro, o profesor De Gabriel manexa con fluidez, rigor, pertinencia e, mesmo afecto, as numerosas e diversas fontes utilizadas. Cada capítulo é un antídoto fronte ós contidos fragmentados, descontextualizados, presentistas e superficiais que tanto abundan e, fronte ao descrédito do coñecemento, faise evidente a súa ambición intelectual na procura da verdade.
Dereitos de autor/a 2026 Ana Iglesias galdo
A historia dos museos pedagóxicos nos primeiros anos do século XX: unha aproximación ao traballo de Benjamin R. Andrews
Benjamin R. Andrews foi profesor de economía doméstica durante moitos anos no Teachers College da Universidade de Columbia. Porén, comezou como un estudante de doutoramento, encargado de montar o seu Museo Pedagóxico, coas coleccións e obxectos que a institución logrou reunir de exposicións organizadas en anos anteriores. Andrews escribiu entón a súa tese de doutoramento sobre os museos pedagóxicos. Foi a primeira vez que se facía nos Estados Unidos un traballo comparativo entre estas institucións, tanto no contexto propio como mundial. Analízase así a figura de Andrews, o medio académico no que escribiu o seu traballo e se fai unha escolma de textos do libro publicado
Dereitos de autor/a 2026 Eugenio Otero Urtaza
A cidade escolar da Coruña: un compromiso cívico entre os ensinos útiles e o campus universitario
O obxectivo do presente traballo é analizar a loita da cidade da Coruña por contar con centros educativos propios desde o século XVII, que se reforzou na segunda metade do século XIX e primeira do XX, cando a burguesía mercantil e ilustrada reclama espazos para as escolas de Náutica, Comercio, Maxisterio e o instituto de segundo ensino, ata consolidar o proxecto da Cidade Escolar. A metodoloxía, de corte cualitativo, parte da consulta e interpretación de informes técnicos, bibliografía especializada e fontes hemerográficas. Conclúese que o singular esforzo da Coruña por contar con centros educativos adaptados ás necesidades dunha urbe mercantil e marítima prolongouse por motivos políticos e económico-sociais e consolidouse co modelo dunha Cidade Escolar única por deseño e precedentes que, na actualidade, se debate nun complexo compromiso cívico entre os saberes útiles e o campus universitario.
Dereitos de autor/a 2026 Raquel, Vázquez Ramil; Ängel Serafín Porto Ucha
O Congreso pedagóxico de 1923 en Lugo a través da prensa. Entre a controversia pedagóxica e a ideolóxica
Neste traballo acométese a revisión da xénese e resultados do congreso pedagóxico que tivo lugar na cidade de Lugo en outubro de 1923, fundamentalmente a partir da análise documental da prensa da época. Para iso revisouse a prensa xeneralista local, pero tamén outras publicacións de carácter especializado. Examínase a repercusión social e académica que tivo, así como a difusión e o tratamento que se lle dispensou en diferentes publicacións. Deste xeito, descríbese o desenvolvemento e a súa pegada social e académica.
Dereitos de autor/a 2026 Xesús Ferreiro Núñez
A escolarización en Ortigueira (Galicia nos anos vinte a través das memorias escolares dos seus maestros
Este artigo focalízase na análise das memorias administrativas que sobre a vida escolar elaboraron os docentes orteganos de mediados da década dos anos 20 —en plena Ditadura de Primo de Rivera—. Uns informes bastante detallados referidos ás escolas de 17 localidades en relación coas súas prácticas docentes durante o curso escolar: memorias que os mestres e mestras deberían presentar ás Xuntas Locais e aos órganos inspectores de Primeiro Ensino. As súas memorias inclúen tamén algúns datos cuantitativos e cualitativos sobre o seu alumnado e suxestións para a mellora da educación tanto dentro do seu propio ámbito como a niveis máis xerais. Todo iso permite ter unha visión xeral sobre como se concibía a educación nas zonas rurais de Galicia durante ese período e como os mestres levábana a cabo nas súas escolas.
Dereitos de autor/a 2026 José Manuel Suárez Sandomingo
Unha estratexia de prolongación da escolarización das poboacións urbanas: o ensino primario superior en Portugal, 1919-1926
O artigo está motivado por unha serie de interrogantes, co fin de lanzar algo de luz sobre o papel desempeñado polas escolas primarias superiores durante o período en que funcionaron (1919 a 1926). Comezarei, con todo, polo final da experiencia. É dicir, polo momento en que se anuncia o abandono deste sector educativo, algunhas personalidades da elite letrada maniféstanse no sentido da permanencia do mesmo; claman, sobre todo, por unha aposta nas seccións técnicas. Posteriormente, baseado nun conxunto de materiais empíricos, buscarei dar contexto ás opinións transmitidas no caso da educación primaria superior. Dedicarei especial atención á definición da rede escolar deste sector de ensino (1920). Por exemplo, considerando as seccións técnicas, tivo en conta a rede as realidades locais? Na última sección do artigo tento comprender ata que punto que o ensino primario superior achegou as formacións escolar e profesional.
Dereitos de autor/a 2026 Carlos Manique da Silva
Museos escolares e da infancia en Portugal e Galicia (informe)
Un percorrido informativo sobre os recursos museísticos existentes en relación co mundo infantil e das escolas en Portugal e en Galicia. Móstranse diferentes realidades institucionais e diversos impulsos sociais emprendidos para valorizar os patrimonios materiais que conforman as pegadas do pasado da infancia e das escolas.
Dereitos de autor/a 2026 Carla Vilhena, Tomás Vallera, Antón Costa Rico
Museo, corpos e saberes: dende as marxes do patrimonio educativo cara a xustiza epistémica
O artigo propón ler ao Museo da Educación Gabriela Mistral como dispositivo público de produción de coñecemento que abre condicións de audibilidade para suxeitos historicamente silenciados. Retomando a pregunta de Spivak, “pode falar o subalterno?”, despraza a énfase desde a participación declarativa cara a réximes concretos de voz, mediación e autoría. Non “fai falar”, desmonta ventriloquías institucionais e fabrica escenas de enunciación documentables mediante escoita, atribución e arquivo responsable con rastrexabilidade. Desde experiencias do museo, mostra como corpos, obxectos e arquivos operan como dispositivos críticos que visibilizan saberes encarnados, repoñen traxectorias subalternas e habilitan unha política situada de xustiza epistémica. Na intersección entre historia da educación, museoloxía crítica e pedagoxías de memoria, ofrece criterios e métodos para reorientar o rol dos museos educativos en contextos de desigualdade. A contribución é verificable: estabilizar procedementos que impidan a substitución de voces e sosteñan transformacións discretas, pero replicables.
Dereitos de autor/a 2026 María isabel Orellana Rivera
O museo científico didáctico de Bolonia Luigi Bombicci e o contexto italiano
A atención da historiografia educativa italiana tense centrado nas últimas décadas na materialidade escolar e nos museos didácticos. Nacidos ao final do século XIX, no ámbito do positivismo pedagóxico europeo, difundíronse en Italia, especialmente despois das viaxes pedagóxicas de funcionarios ministeriais ao estranxeiro e da tradución de obras particularmente significativas para a comprensión do ensino obxectivo; de aí xurdiu a oportunidade para coleccións específicas de obxectos para implementación nas salas de clase escolares. Esta contribución incidirá sobre o caso do museo didáctico itinerante creado na cidade de Boloña pola Sociedade dos Mestres da Provincia de Boloña xuntamente con Luigi Bombicci, profesor de mineraloxía na Universidade: nacido en 1884, continúa a existir hoxe como sala de ensino da cidade de Boloña, aberta ás escolas e ao público en xeral.
museo didático itinerante Luigi Bombicci
Dereitos de autor/a 2026 Mirella D'Ascenzo
O Museo da educación en Cataluña: unha ilusión de futuro
O proxecto de creación do Museo da Educación de Cataluña, promovido por máis de 60 persoas e institucións significativas do tecido social e institucional da educación catalá, responde á necesidade de preservar o noso patrimonio educativo e contribuír ao desenvolvemento internacional dos museos educativos, ofrecendo perspectivas únicas sobre cuestións universais como a innovación pedagóxica, a educación bilingüe, etc. a resistencia cultural e a construción de identidade a través da educación. A súa estrutura orixinal de rede convérteo nun museo de museos, e acentúa a nota de participación de toda a comunidade que é nosa. Ademais de preservar a nosa memoria educativa, queremos dar continuidade ao proxecto pedagóxico que os nosos grandes profesores iniciaron: unha educación catalá aberta ao mundo, innovadora, inclusiva, democrática e ao servizo do pobo.
Grupo promotor do Museu da educación de Cataluña
Dereitos de autor/a 2026 Grup impulsor del Museu de l’educació de Catalunya
O patrimonio escolar no cantón suízo de Vaud e a súa musealización: entre memoria, pedagoxía e innovación
Este artigo repasa a historia e a evolución do patrimonio escolar no cantón de Vaud, en Suíza, destacando a singularidade da súa conversión en museo. Explora as orixes do museo escolar cantonal inaugurado en 1901, a súa evolución cara á Centrale de documentation scolaire e posteriormente coa creación da Fondation vaudoise du patrimoine scolaire (FVPS) en 2000. O artigo analiza as misións actuais da FVPS, que se converteu en centro de investigación, e o seu papel na valoración, conservación e difusión do patrimonio educativo. Tamén presenta os proxectos dixitais en curso, incluído o desenvolvemento dun portal unificado de acceso a datos patrimoniais e a creación de contornas virtuais de aprendizaxe para o ensino secundario. A experiencia valdense ilustra, así, como un patrimonio local pode converterse nunha panca de reflexión pedagóxica e histórica a maior escala.
Fundación valdense do patrimonio escolar
Dereitos de autor/a 2026 Aurelie De Mestral
Museo de Historia Natural Louis Jacques Brunet: O patrimonio histórico, científico e cultural de Pernambuco desde 1855
Fundado en 1855, o Museo de Historia Natural Louis Jacques Brunet atópase na Escola de Referencia en Ensino Secundario Ximnasio Pernambucano (EREM Ximnasio Pernambucano), na beira do río Capibaribe, en Recife. O museo alberga unha colección de aproximadamente 7.000 obxectos e leva o nome do seu fundador, o naturalista francés Louis Jacques Brunet, que ensinou Ciencias Naturais no Ximnasio Pernambucano entre 1855 e 1863. Contratado polo goberno provincial, Brunet organizou unha colección científica con fins pedagóxicos, destinada ao museo escolar da institución. Trátase dunha importante referencia para investigadores, estudantes e para a comunidade en xeral, desempeñando un papel fundamental na preservación e divulgación do patrimonio científico da rexión de Pernambuco. Destácase, ademais, como o único museo de historia natural do século XIX aínda en funcionamento no estado, reafirmando a súa importancia histórica, científica e cultural, tanto no contexto rexional como nacional.
Dereitos de autor/a 2026 Maria Agrecia Oliveira & Virgínia Ávila
As experiencias educativas do Museo Nacional de Arte Antiga en Portugal: “Todo o museo é unha escola; ningunha escola pode pasar sen o museo”(1924-1964)
O Museo Nacional de Arte Antiga foi a referencia museolóxica para as elites portuguesas durante longas décadas e o herdeiro-depositario dos tesouros nacionais herdados dos conventos das ordes relixiosas extintas en 1834, imaxinouse como un centro de estudos de arte a partir da década dos 20 do século pasado, en harmonía coa propagación da acción educativa realizada polo seu director (ocupou o cargo durante 24 anos, entre 1938 e 1962). Deste centro sobresaíu o Servizo de Extensión Escolar/Servizo Infantil, que se difundiu como exemplo a outros museos, creado e impulsado polas personalidades notables dos seus orientadores principais, João Couto e Madalena Cabral. A cronoloxía adoptada comprende os primeiros 40 anos de funcionamento, desde a creación (1924) ata o cesamento da colaboración de João Couto co Museo (1964), que comprenden os seus períodos de formación, expansión e consolidación.
Dereitos de autor/a 2026 António Henriques
Os museos de educación en España: un futuro para o noso pasado
Os Museos da Educación en España están a vivir, nos últimos anos, unha gran expansión debido a que o patrimonio histórico-educativo está a adquirir unha maior relevancia. No marco europeo a situación deste tipo de museos ofrece unha gran variedade, tanto nas denominacións como na narración museística. Para dar conta da súa situación en España, neste texto referímonos á importancia que foi adquirindo o xiro cultural na historiografía educativa e a recuperación de novas fontes, sobre todo en referencia aos obxectos escolares. Con este marco presentamos unha tipoloxía de museos en España, sinalando as súas características e funcións principais, referíndonos sobre todo aos relatos, actividades e tipoloxía patrimonial. Finalmente centramos o noso interese no futuro deses museos. O resultado ao que se chega é que os museos escolares son un bo recurso para a docencia, a investigación e a transferencia de coñecementos á sociedade, ademais de fixar novas posibilidades educativas e culturais.
Dereitos de autor/a 2026 Paulí Dávila Balsera, Luis Mª Naya Garmendia
Patrimonio escolar. ¿Visibilidade da herdanza educativa ou aspecto menor que a musealización da vida cotiá?
O patrimonio escolar ten gañado visibilidade e hoxe é tema aceptado tanto entre historiadores como museólogos/as. Sendo, unha realidade triunfante en diversos países, con longa tradición en museos pedagóxicos nacionais, que se remontan ao século XIX, noutros, ese movemento inicial foi esquecido e só renovado nos anos 80 do século XX. É o caso de Portugal, de España e de Brasil. Neste artigo pretendemos analizar o xurdimento de museos da educación, na gran variedade de designacións, no contexto da musealización do cotián, en que a vida escolar ten tomado un lugar preponderante nas sociedades contemporáneas. Ao mesmo tempo, identificar o papel da Historia da Educación como disciplina na formación de educadores/as na valorización do patrimonio, o desinterese dos poderes centrais e a proactividad de pequenos núcleos de docentes, apoiados polas comunidades e o poder local na creación de museos escolares. Reflexionaremos sobre o caso portugués, paradigmático pola negativa, recorrendo a exemplos doutros países.
Dereitos de autor/a 2026 Margarida Maria Louro Felgueirass
Desde o comezo do século XX tense desenvolvido, na maior parte dos países occidentais, un amplo e diversificado movemento museístico do que forman parte os chamados Museos Pedagóxicos Nacionais. Nun primeiro momento foron concebidos como centros de reunión, de catalogación e de documentación, pero tamén, segundo foi pasando o tempo, como centros de formación do profesorado e de difusión de información lexislativa escolar e, en non menor medida, didáctica e de mostra de mobiliario, recursos técnicos, bibliográficos e outras cuestións relacionadas coa educación formal. De esta maneira aspiraban, segundo os seus patronizadores, a se converter en espazos inspiradores de innovación educativa.
Dereitos de autor/a 2026 Antón Costa Rico, Carla Vilhena, Tomás Vallera
A nai educadora: Análise do discurso psicopedagóxico sobre o neno en idade pre-escolar en revistas de educación familiar (Portugal, 1945-1958)
Este traballo tivo como obxectivo contribuír para a comprensión do discurso psicopedagóxico sobre o neno en idade pre-escolar que circulou en Portugal, nos anos 40 e 50 do século XX, a través da análise de discursos dirixidos ás nais veiculados en dúas revistas de educación familiar - Os nosos Fillos e Saúde e Lar. Os nosos resultados evidenciam a existencia dunha preocupación coa forma como as criaturas eran educadas, así como a crenza de que a educación para a maternidade sería a solución para os problemas que as afectaban. Neste sentido, son difundidas informacións sobre o desenvolvemento infantil e as nais son aconselladas sobre as estratexias que poderían utilizar para coñecer e educar os seus fillos, asentes no coñecemento científico sobre o neno e a súa educación, funcionando, as revistas, como un vehículo de difusión do discurso psicopedagóxico sobre a infancia cara as nais portuguesas
Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
Memoria docente: Ego-historia e posicionamentos da Escola Democrática en Portugal
Estase na historia non necesariamente como heroe ou vítima, vencedor ou vencido, axente ou suxeito pasivo-testemuña. Dito de modo abreviado, formamos parte da historia como interdependentes e en interación, contribuíndo profesionalmente e realizándonos como persoas. Temporalidades, contextos, sociabilidades, biografías son dimensións fundamentais das historias de vida. Iniciando a docencia no cadro histórico-pedagóxico que antecedeu á Revolución Democrática iniciada en 25 de Abril de 1974, o breve apontamento de ego-historia que aquí presento cruza coas vicisitudes e a evolución da Escola Democrática en Portugal.
Entre a Educación e a Historia. Memoria persoal e selectiva.
Neste artigo o autor reconstrúe a súa traxectoria académico-investigadora no campo da Historia da Educación desde os anos iniciais de formación e profesionalización desde as décadas dos sesenta e setenta do século pasado ata os nosos días. Primeiro, destacando o tránsito, nas súas investigacións iniciais, desde a socioloxía e política da educación á historia social da educación. Despois, sintetizando os principais trazos —diversidade temática e paradigmática, condición fronteiriza, perspectivismo…— que caracterizan dita traxectoria. Por último, expón a súa evolución desde a xubilación en 2013, así como o seu recente interese, de novo, polos enfoques e temas propios da historia social da educación.
O Pelouro: unha escola diferente para o cultivo da vida
O centro de innovación e integración psicopedagóxica O Pelouro, situado en Caldelas de Tui – Pontevedra (Galicia), é unha institución educativa cunha proposta educativa singular e inclusiva que durante máis de 40 anos obtivo resultados significativos na formación dos seus estudantes, en estreita participación coa comunidade familiar. Esta escola é o obxecto da presente contribución, facendo unha exposición e reflexión sobre a súa innovadora proposta educativa e os seus procesos de aprendizaxe diferenciada. O eixe principal da escola na súa proposta educativa é a infancia e as súas necesidades afetivas, entendendo a cada alumno como un ser individual, un creador do seu proceso de aprendizaxe
Sebastián Pena López (1885-1971), nado en Tabeirós, (A Estrada), enxertouse en Parada de Miñor (Nigrán). Seminarista e emigrante nos anos mozos; mestre serodio e apaixonado; activista cultural e agrario; de profunda fe católica e compromiso republicano, foi castigado e zarandeado polos sublevados. Ademais de sufrir o triste silencio do exilio interior foi vítima da máis traizoeira das memorias. que o seu nome fose confundido co dun terríbel vitimario.
Ensino Liceal ou Técnico? Estratexias socioeducativas dos pais vianenses (1888-1947)
A introdución do Ensino Técnico no panorama escolar de Viana do Castelo verificouse en 1888. No ambiente socioprofesional e educativo desta pequena cidade capital do distrito, xurdiu, así, unha alternativa ao ensino que, desde 1853, era impartido no Liceu. A partir desta realidade, preséntase un estudo efectuado sobre a distribución socioprofesional dos pais dos alumnos das dúas Escolas, a súa evolución estrutural ao longo de tres Réximes políticos e nos tres grandes tipos de cursos lecionados – Liceal, Industrial e Comercial. A partir desta base, procurouse indagar que estratexias socioprofesionais e familiares, moi particularmente no que atinxe aos pais que matricularon varios fillos nas dúas Escolas, foron seguidas, sendo presentados, no ámbito dunha análise máis fina, varios estudos de caso. Este traballo estabeleceu as súas fundacións en dous tipos de fontes practicamente inéditas e colocadas nun diálogo profundamente revelador e problematizador, moi particularmente os libros de matrículas do Liceus e dos Cursos do Ensino Técnico e os Cadernos de Recenseamento Electoral.
A Schulsozialarbeit: un estudo do desenvolvemento histórico da educación social escolar alemá
Os profesionais da educación social estanse a incorporar aos centros escolares españois, pero en Alemaña están presentes dende os anos sesenta do pasado século. Estudar a súa experiencia é de grande utilidade para podermos aprender tanto dos seus acertos como dos seus erros. Por medio dunha metodoloxía de estudo cualitativo, baseada na análise de contido mediante a revisión de literatura especializada, pretendemos situar as coordenadas dos fitos históricos que conduciron á súa incorporación nas escolas, así como os trazos mais senlleiros que a caracterizan. En primeiro lugar, presentaranse uns datos introdutorios para comprender o contexto en que emerxe, indicando as principais características do sistema educativo alemán e os trazos xerais da profesión. Por último, afondaremos nos fundamentos epistemolóxicos da Schulsozialarbeit alemá dende os seus inicios ata a actualidade. Os resultados apuntan a que, non sen atrancos, están asentando a súa figura profesional nas escolas como resultado do seu bo traballo.
A Portela transformada: Unha mirada ao paso do tempo na periferia de Compostela.
Neste artigo realízase unha exploración sobre a posibilidade de indagar na historia de pequenas comunidades rurais desde a perspectiva da súa transformación pedagóxica entre 1950 e o tempo presente. Faise referencia a un primeiro estudo dun lugar concreto da periferia de Santiago de Compostela co obxectivo de xerar coñecemento sobre bens materiais e inmateriais dunha comunidade local, así como dos fenómenos de despoboamento e neorruralismo. O encontro de culturas distintas, as transformacións sucesivas que experimenta o lugar, o desafío de vivir coas achegas dos novos habitantes e mesmo o regreso da mocidade cunha vinculación familiar, permite elaborar un estudo da pedagoxía do lugar desde un marco histórico onde as persoas aprenden e conviven nunha paisaxe que se transforma, modificando os modos de aprender e, ao mesmo tempo, preservando a memoria local.
Unha memoria, un discurso e un informe do inspector de ensino primario Manuel Panero Martínez
Manuel Panero Martínez exerceu como inspector de ensino primario nas provincias de Zamora, Lugo, Coruña e Toledo. Os seus escritos constitúen un valioso testemuño sobre a situación das escolas e dos mestres na Galicia de finais do século XIX. Reproducimos unha memoria sobre as visitas realizadas ás escolas lucenses, o discurso que pronunciou no Congreso Pedagóxico Rexional celebrado en Pontevedra (1887) e un informe emitido con motivo do expediente disciplinario instruído a un mestre coruñés.
A tradución á lingua galega elaborada por parte de Antón Costa Rico desde o orixinal italiano do texto As “escolas novas” e os seus problemas -redactado por Ernesto Codignola en primeira edición de 1946, enriquecido no 1962 por parte do pedagogo Aldo Visalbergui e reeditado novamente no 1970- no marco da Colección Biblioteca de Pedagoxía de Kalandraka, trae á actualidade unha lectura que, ademais de configurar un fundamental recurso pedagóxico de grande interese para todas aquelas persoas con inquedanzas vinculadas coa renovación pedagóxica, contribúe a construír pontes entre o movemento das escolas novas de inicios do século XX e as preocupacións máis recentes no ámbito do pensamento pedagóxico.
Doce vidas de mestres e mestras depurados polas autoridades fascistas, son os que se acollen neste traballo que pecha unha triloxía cuxo fío condutor é a depuración do maxisterio español que comeza en 1936 coa sublevación militar previa á guerra civil española. O proxecto, da man do profesor Narciso de Gabriel, foi crecendo nos últimos anos para poñer luz naquel proceso de infausto recordo.