Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
type: channel
description: Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación é unha revista de periodicidade anual editada polas universidades de A Coruña, Vigo e Santiago de Compostela. Publícase como Sarmiento. Anuario galego de historia da educación ata o seu volume 20 (2016), e adopta o seu nome actual en 2017. Os traballos que recolle céntranse en calquera aspecto da historia da educación en Galicia e Portugal, pero tamén acepta outros de ámbito xeográfico máis amplo (España, O mundo lusófomo, Europa e outros) con enfoques (históricos, económicos, sociolóxicos etc.) que axuden a coñecer e comprender mellor a educación.
publisher: Universidade da Coruña, Universidade de Vigo, Universidade de Santiago de Compostela
language: gl
publication name: Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
issn: 1138-5863
items: Igrexa comprometida e educación sociocomunitaria en Galicia 1965-1985
items: Patrimonio hist´orico educativo en femenino: Obxectivos e sensibilidades
items: A semente da Institución Libre de Enseñanza
items: Xogar coa pólvora
items: A historia dos museos pedagóxicos nos primeiros anos do século XX: unha aproximación ao traballo de Benjamin R. Andrews
items: A cidade escolar da Coruña: un compromiso cívico entre os ensinos útiles e o campus universitario
items: O Congreso pedagóxico de 1923 en Lugo a través da prensa. Entre a controversia pedagóxica e a ideolóxica
items: A escolarización en Ortigueira (Galicia nos anos vinte a través das memorias escolares dos seus maestros
items: Unha estratexia de prolongación da escolarización das poboacións urbanas: o ensino primario superior en Portugal, 1919-1926
items: Museos escolares e da infancia en Portugal e Galicia (informe)
items: Museo, corpos e saberes: dende as marxes do patrimonio educativo cara a xustiza epistémica
items: O museo científico didáctico de Bolonia Luigi Bombicci e o contexto italiano
items: O Museo da educación en Cataluña: unha ilusión de futuro
items: O patrimonio escolar no cantón suízo de Vaud e a súa musealización: entre memoria, pedagoxía e innovación
items: Museo de Historia Natural Louis Jacques Brunet: O patrimonio histórico, científico e cultural de Pernambuco desde 1855
items: As experiencias educativas do Museo Nacional de Arte Antiga en Portugal: “Todo o museo é unha escola; ningunha escola pode pasar sen o museo”(1924-1964)
items: Os museos de educación en España: un futuro para o noso pasado
items: Patrimonio escolar. ¿Visibilidade da herdanza educativa ou aspecto menor que a musealización da vida cotiá?
items: Presentación.
items: A nai educadora: Análise do discurso psicopedagóxico sobre o neno en idade pre-escolar en revistas de educación familiar (Portugal, 1945-1958)
items: Memoria docente: Ego-historia e posicionamentos da Escola Democrática en Portugal
items: Entre a Educación e a Historia. Memoria persoal e selectiva.
items: O Pelouro: unha escola diferente para o cultivo da vida
items: Sebastián Pena e a memoria traizoeira
items: Ensino Liceal ou Técnico? Estratexias socioeducativas dos pais vianenses (1888-1947)
items: A Schulsozialarbeit: un estudo do desenvolvemento histórico da educación social escolar alemá
items: A Portela transformada: Unha mirada ao paso do tempo na periferia de Compostela.
items: Unha memoria, un discurso e un informe do inspector de ensino primario Manuel Panero Martínez
items: As “escolas novas” e os seus problemas
items: Os mestres mortos daquel verán

Igrexa comprometida e educación sociocomunitaria en Galicia 1965-1985
type: item
description: Desde mediados da década dos sesenta do século XX, e como consecuencia do impulso provocado polo Concilio Vaticano II, producíronse en Galicia, ao longo duns vinte anos, múltiples iniciativas no ámbito da educación social e comunitaria promovidas polos sectores máis dinámicos e comprometidos da Igrexa católica. Foron iniciativas que se levaron a cabo, principalmente, desde un modelo de organización denominado «comunidades cristiás de base», entendendo por tal pequenos grupos de persoas que compartían a fe dentro da súa vida cotiá ‒normalmente en contextos deprimidos ou marxinais tanto da Galicia rural como da urbana emerxente no tempo do denominado desarrollismo‒ mediante relacións de apoio mutuo, vivindo o seu compromiso relixioso nas marxes da ortodoxia convencional.
subject: Libros
  topic: section
subject: Igrexa católica e Educación social
  topic: keywords
subject: educación popular
  topic: keywords
subject: comunidades cristiás de base
  topic: keywords
subject: animación sociocultural
  topic: keywords
subject: intervención socio-comunitaria
  topic: keywords
creator: Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez
rights: Dereitos de autor/a 2026 Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 349
ending page: 354
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13332

Patrimonio hist´orico educativo en femenino: Obxectivos e sensibilidades
type: item
description: Patrimonio histórico educativo en femenino: objetos y sensibilidades, constitúe unha obra de referencia para a Historia da Educación desde unha perspectiva de xénero. O volume propón unha lectura innovadora do patrimonio escolar a través da cultura material, combinando análise historiográfica, reflexión crítica e evocación literaria. Os capítulos que o integran configuran un atlas de sensibilidade que revela, a través de diversas voces, como obxectos cotiás -como os costureiros, os manuais escolares ou os xoguetes- actuaron como dispositivos educativos transmisores de valores sociais, morais e identitarios. A obra visibiliza as condicións de vida e de aprendizaxe de nenas e mulleres, denunciando a súa exclusión dos discursos oficiais e reivindicando a memoria como ferramenta de xustiza histórica. O seu enfoque interdisciplinar e museolóxico contribúe a redefinir o concepto de patrimonio educativo, situándoo tamén como espazo afectivo e simbólico. O libro convértese, así, nun exercicio de restitución da experiencia educativa da muller e nun convite a repensar a Historia da Educación desde novos marcos interpretativos.
subject: Libros
  topic: section
subject: patrimonio histórico educativo
  topic: keywords
subject: obxectos
  topic: keywords
subject: muller
  topic: keywords
subject: infancia
  topic: keywords
subject: xénero
  topic: keywords
creator: Uxía Bolaño Amigo
rights: Dereitos de autor/a 2026 Uxía Bolaño Amigo
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 336
ending page: 348
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13329

A semente da Institución Libre de Enseñanza
type: item
description: Estamos chegando ao 150 aniversario da creación da Institución Libre de Enseñanza (case nos noventa da súa disolución tras o golpe militar) e non deixan de aparecer traballos de investigación sempre novidosos, como o que aquí presentamos, que abordan algún dos múltiples aspectos desta institución educativa. E como se afirma no Prólogo, veñen sumarse ao «magma de libros, artículos científicos, opúsculos, resumes de conferencias que conforman el rico banco de monografías y producciones sobre uno de los temas más abordados por la literatura científica de la historia de la educación, la cultura, la filosofía, la política españolas de la edad contemporánea».
subject: Libros
  topic: section
subject: Institución Libre de Enseñanza
  topic: keywords
subject: Giner de los Ríos
  topic: keywords
subject: renovación pedagóxica
  topic: keywords
subject: Krausismo
  topic: keywords
creator: Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez
rights: Dereitos de autor/a 2026 Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 331
ending page: 335
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13321

Xogar coa pólvora
type: item
description: Arredor de tres mulleres ilustres: Rosalía de Castro, Concepción Arenal e Emilia Pardo Bazán; tres homes ilustres: Feijoo, Sarmiento e Vicente do Seixo; dous eventos: os debates que sobre a educación feminina tiveron lugar no Ateneo da Coruña no 1859 e no Congreso Pedagóxico Hispano-Portugués-Americano celebrado en Madrid en 1892, e dous procesos históricos: o acceso das mulleres á escola e ao profesorado; o autor vai configurando o marco discursivo sobre da tese central da obra: "A necesidade de educar ás mulleres xustificouse historicamente atendendo á súa función de nais educadoras". Na elaboración dos sete capítulos que compoñen o libro, o profesor De Gabriel manexa con fluidez, rigor, pertinencia e, mesmo afecto, as numerosas e diversas fontes utilizadas. Cada capítulo é un antídoto fronte ós contidos fragmentados, descontextualizados, presentistas e superficiais que tanto abundan e, fronte ao descrédito do coñecemento, faise evidente a súa ambición intelectual na procura da verdade.
subject: Libros
  topic: section
subject: ilustración
  topic: keywords
subject: mulleres
  topic: keywords
subject: educación
  topic: keywords
subject: cuidadoras
  topic: keywords
subject: autonomía
  topic: keywords
subject: dependencia
  topic: keywords
creator: Ana Iglesias Galdo
rights: Dereitos de autor/a 2026 Ana Iglesias galdo
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 320
ending page: 330
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13319

A historia dos museos pedagóxicos nos primeiros anos do século XX: unha aproximación ao traballo de Benjamin R. Andrews
type: item
description: Benjamin R. Andrews foi profesor de economía doméstica durante moitos anos no Teachers College da Universidade de Columbia. Porén, comezou como un estudante de doutoramento, encargado de montar o seu Museo Pedagóxico, coas coleccións e obxectos que a institución logrou reunir de exposicións organizadas en anos anteriores. Andrews escribiu entón a súa tese de doutoramento sobre os museos pedagóxicos. Foi a primeira vez que se facía nos Estados Unidos un traballo comparativo entre estas institucións, tanto no contexto propio como mundial. Analízase así a figura de Andrews, o medio académico no que escribiu o seu traballo e se fai unha escolma de textos do libro publicado
subject: Documentos
  topic: section
subject: Benjamin R. Andrews
  topic: keywords
subject: historia da educación
  topic: keywords
subject: Manuel B. Cossío
  topic: keywords
subject: museos pedagóxicos
  topic: keywords
subject: Universidade de Columbia
  topic: keywords
creator: Eugenio Otero Urtaza
rights: Dereitos de autor/a 2026 Eugenio Otero Urtaza
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 297
ending page: 317
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13318

A cidade escolar da Coruña: un compromiso cívico entre os ensinos útiles e o campus universitario
type: item
description: O obxectivo do presente traballo é analizar a loita da cidade da Coruña por contar con centros educativos propios desde o século XVII, que se reforzou na segunda metade do século XIX e primeira do XX, cando a burguesía mercantil e ilustrada reclama espazos para as escolas de Náutica, Comercio, Maxisterio e o instituto de segundo ensino, ata consolidar o proxecto da Cidade Escolar. A metodoloxía, de corte cualitativo, parte da consulta e interpretación de informes técnicos, bibliografía especializada e fontes hemerográficas. Conclúese que o singular esforzo da Coruña por contar con centros educativos adaptados ás necesidades dunha urbe mercantil e marítima prolongouse por motivos políticos e económico-sociais e consolidouse co modelo dunha Cidade Escolar única por deseño e precedentes que, na actualidade, se debate nun complexo compromiso cívico entre os saberes útiles e o campus universitario.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: cidade escolar
  topic: keywords
subject: campus universitario
  topic: keywords
subject: escolas profesionais
  topic: keywords
subject: burguesía
  topic: keywords
subject: arquitectura escolar
  topic: keywords
creator: Raquel Vázquez Ramil
creator: Ángel Serafín Porto Ucha
rights: Dereitos de autor/a 2026 Raquel, Vázquez Ramil; Ängel Serafín Porto Ucha
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 271
ending page: 294
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13316

O Congreso pedagóxico de 1923 en Lugo a través da prensa. Entre a controversia pedagóxica e a ideolóxica
type: item
description: Neste traballo acométese a revisión da xénese e resultados do congreso pedagóxico que tivo lugar na cidade de Lugo en outubro de 1923, fundamentalmente a partir da análise documental da prensa da época. Para iso revisouse a prensa xeneralista local, pero tamén outras publicacións de carácter especializado. Examínase a repercusión social e académica que tivo, así como a difusión e o tratamento que se lle dispensou en diferentes publicacións. Deste xeito, descríbese o desenvolvemento e a súa pegada social e académica.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: congreso pedagóxico
  topic: keywords
subject: encontro pedagóxico
  topic: keywords
subject: formación do profesorado
  topic: keywords
subject: educación
  topic: keywords
subject: prensa
  topic: keywords
creator: Xesús Ferreiro Núñez
rights: Dereitos de autor/a 2026 Xesús Ferreiro Núñez
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 225
ending page: 244
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13310

A escolarización en Ortigueira (Galicia nos anos vinte a través das memorias escolares dos seus maestros
type: item
description: Este artigo focalízase na análise das memorias administrativas que sobre a vida escolar elaboraron os docentes orteganos de mediados da década dos anos 20 —en plena Ditadura de Primo de Rivera—. Uns informes bastante detallados referidos ás escolas de 17 localidades en relación coas súas prácticas docentes durante o curso escolar: memorias que os mestres e mestras deberían presentar ás Xuntas Locais e aos órganos inspectores de Primeiro Ensino. As súas memorias inclúen tamén algúns datos cuantitativos e cualitativos sobre o seu alumnado e suxestións para a mellora da educación tanto dentro do seu propio ámbito como a niveis máis xerais. Todo iso permite ter unha visión xeral sobre como se concibía a educación nas zonas rurais de Galicia durante ese período e como os mestres levábana a cabo nas súas escolas.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: tribunais examinadores
  topic: keywords
subject: exposicións públicas
  topic: keywords
subject: traballos escolares
  topic: keywords
subject: memorias escolares
  topic: keywords
subject: práctica docente
  topic: keywords
creator: José Manuel Suárez Sandomingo
rights: Dereitos de autor/a 2026 José Manuel Suárez Sandomingo
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 245
ending page: 270
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13309

Unha estratexia de prolongación da escolarización das poboacións urbanas: o ensino primario superior en Portugal, 1919-1926
type: item
description: O artigo está motivado por unha serie de interrogantes, co fin de lanzar algo de luz sobre o papel desempeñado polas escolas primarias superiores durante o período en que funcionaron (1919 a 1926). Comezarei, con todo, polo final da experiencia. É dicir, polo momento en que se anuncia o abandono deste sector educativo, algunhas personalidades da elite letrada maniféstanse no sentido da permanencia do mesmo; claman, sobre todo, por unha aposta nas seccións técnicas. Posteriormente, baseado nun conxunto de materiais empíricos, buscarei dar contexto ás opinións transmitidas no caso da educación primaria superior. Dedicarei especial atención á definición da rede escolar deste sector de ensino (1920). Por exemplo, considerando as seccións técnicas, tivo en conta a rede as realidades locais? Na última sección do artigo tento comprender ata que punto que o ensino primario superior achegou as formacións escolar e profesional.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: ensino primario superior
  topic: keywords
subject: rede escolar
  topic: keywords
subject: I República Portuguesa
  topic: keywords
subject: escolarización prolongada
  topic: keywords
creator: Carlos Manique da Silva
rights: Dereitos de autor/a 2026 Carlos Manique da Silva
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 201
ending page: 224
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13307

Museos escolares e da infancia en Portugal e Galicia (informe)
type: item
description: Un percorrido informativo sobre os recursos museísticos existentes en relación co mundo infantil e das escolas en Portugal e en Galicia. Móstranse diferentes realidades institucionais e diversos impulsos sociais emprendidos para valorizar os patrimonios materiais que conforman as pegadas do pasado da infancia e das escolas.
subject: Monografía
  topic: section
subject: Galiza
  topic: keywords
subject: museos escolares e da infancia
  topic: keywords
subject: patrimonio cultural
  topic: keywords
subject: Portugal
  topic: keywords
creator: Carla Vilhena
creator: Tomás Vallera
creator: Antón Costa Rico
rights: Dereitos de autor/a 2026 Carla Vilhena, Tomás Vallera, Antón Costa Rico
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 183
ending page: 199
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13301

Museo, corpos e saberes: dende as marxes do patrimonio educativo cara a xustiza epistémica
type: item
description: O artigo propón ler ao Museo da Educación Gabriela Mistral como dispositivo público de produción de coñecemento que abre condicións de audibilidade para suxeitos historicamente silenciados. Retomando a pregunta de Spivak, “pode falar o subalterno?”, despraza a énfase desde a participación declarativa cara a réximes concretos de voz, mediación e autoría. Non “fai falar”, desmonta ventriloquías institucionais e fabrica escenas de enunciación documentables mediante escoita, atribución e arquivo responsable con rastrexabilidade. Desde experiencias do museo, mostra como corpos, obxectos e arquivos operan como dispositivos críticos que visibilizan saberes encarnados, repoñen traxectorias subalternas e habilitan unha política situada de xustiza epistémica. Na intersección entre historia da educación, museoloxía crítica e pedagoxías de memoria, ofrece criterios e métodos para reorientar o rol dos museos educativos en contextos de desigualdade. A contribución é verificable: estabilizar procedementos que impidan a substitución de voces e sosteñan transformacións discretas, pero replicables.
subject: Monografía
  topic: section
subject: cultura escolar
  topic: keywords
subject: mediación museal
  topic: keywords
subject: museoloxía crítica
  topic: keywords
subject: pedagoxía da audibilidade
  topic: keywords
subject: voces subalternas
  topic: keywords
subject: xustiza epistémica situada
  topic: keywords
creator: María Isabel Orellana Ribera
rights: Dereitos de autor/a 2026 María isabel Orellana Rivera
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 157
ending page: 181
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13300

O museo científico didáctico de Bolonia Luigi Bombicci e o contexto italiano
type: item
description: A atención da historiografia educativa italiana tense centrado nas últimas décadas na materialidade escolar e nos museos didácticos. Nacidos ao final do século XIX, no ámbito do positivismo pedagóxico europeo, difundíronse en Italia, especialmente despois das viaxes pedagóxicas de funcionarios ministeriais ao estranxeiro e da tradución de obras particularmente significativas para a comprensión do ensino obxectivo; de aí xurdiu a oportunidade para coleccións específicas de obxectos para implementación nas salas de clase escolares. Esta contribución incidirá sobre o caso do museo didáctico itinerante creado na cidade de Boloña pola Sociedade dos Mestres da Provincia de Boloña xuntamente con Luigi Bombicci, profesor de mineraloxía na Universidade: nacido en 1884, continúa a existir hoxe como sala de ensino da cidade de Boloña, aberta ás escolas e ao público en xeral.
subject: Monografía
  topic: section
subject: museos didáticos
  topic: keywords
subject: museoloxía escolar
  topic: keywords
subject: Italia
  topic: keywords
subject: museo didático itinerante Luigi Bombicci
  topic: keywords
creator: Mirella D’Ascenzo
rights: Dereitos de autor/a 2026 Mirella D'Ascenzo
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 135
ending page: 156
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13288

O Museo da educación en Cataluña: unha ilusión de futuro
type: item
description: O proxecto de creación do Museo da Educación de Cataluña, promovido por máis de 60 persoas e institucións significativas do tecido social e institucional da educación catalá, responde á necesidade de preservar o noso patrimonio educativo e contribuír ao desenvolvemento internacional dos museos educativos, ofrecendo perspectivas únicas sobre cuestións universais como a innovación pedagóxica, a educación bilingüe, etc. a resistencia cultural e a construción de identidade a través da educación. A súa estrutura orixinal de rede convérteo nun museo de museos, e acentúa a nota de participación de toda a comunidade que é nosa. Ademais de preservar a nosa memoria educativa, queremos dar continuidade ao proxecto pedagóxico que os nosos grandes profesores iniciaron: unha educación catalá aberta ao mundo, innovadora, inclusiva, democrática e ao servizo do pobo.
subject: Monografía
  topic: section
subject: patrimonio histórico educativo
  topic: keywords
subject: museos pedagóxicos
  topic: keywords
subject: formación de profesores
  topic: keywords
subject: Cataluña
  topic: keywords
subject: innovación pedagóxica
  topic: keywords
creator: Grupo promotor do Museu da educación de Cataluña
rights: Dereitos de autor/a 2026 Grup impulsor del Museu de l’educació de Catalunya
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 125
ending page: 134
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13287

O patrimonio escolar no cantón suízo de Vaud e a súa musealización: entre memoria, pedagoxía e innovación
type: item
description: Este artigo repasa a historia e a evolución do patrimonio escolar no cantón de Vaud, en Suíza, destacando a singularidade da súa conversión en museo. Explora as orixes do museo escolar cantonal inaugurado en 1901, a súa evolución cara á Centrale de documentation scolaire e posteriormente coa creación da Fondation vaudoise du patrimoine scolaire (FVPS) en 2000. O artigo analiza as misións actuais da FVPS, que se converteu en centro de investigación, e o seu papel na valoración, conservación e difusión do patrimonio educativo. Tamén presenta os proxectos dixitais en curso, incluído o desenvolvemento dun portal unificado de acceso a datos patrimoniais e a creación de contornas virtuais de aprendizaxe para o ensino secundario. A experiencia valdense ilustra, así, como un patrimonio local pode converterse nunha panca de reflexión pedagóxica e histórica a maior escala.
subject: Monografía
  topic: section
subject: patrimonio escolar
  topic: keywords
subject: museo virtual
  topic: keywords
subject: Fundación valdense do patrimonio escolar
  topic: keywords
subject: humanidades dixitais
  topic: keywords
subject: historia da educación
  topic: keywords
creator: Aurelie De Mestral
rights: Dereitos de autor/a 2026 Aurelie De Mestral
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 113
ending page: 123
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13286

Museo de Historia Natural Louis Jacques Brunet: O patrimonio histórico, científico e cultural de Pernambuco desde 1855
type: item
description: Fundado en 1855, o Museo de Historia Natural Louis Jacques Brunet atópase na Escola de Referencia en Ensino Secundario Ximnasio Pernambucano (EREM Ximnasio Pernambucano), na beira do río Capibaribe, en Recife. O museo alberga unha colección de aproximadamente 7.000 obxectos e leva o nome do seu fundador, o naturalista francés Louis Jacques Brunet, que ensinou Ciencias Naturais no Ximnasio Pernambucano entre 1855 e 1863. Contratado polo goberno provincial, Brunet organizou unha colección científica con fins pedagóxicos, destinada ao museo escolar da institución. Trátase dunha importante referencia para investigadores, estudantes e para a comunidade en xeral, desempeñando un papel fundamental na preservación e divulgación do patrimonio científico da rexión de Pernambuco. Destácase, ademais, como o único museo de historia natural do século XIX aínda en funcionamento no estado, reafirmando a súa importancia histórica, científica e cultural, tanto no contexto rexional como nacional.
subject: Monografía
  topic: section
subject: museos escolares
  topic: keywords
subject: patrimonio escolar
  topic: keywords
subject: educación científica
  topic: keywords
subject: historia da educación
  topic: keywords
subject: Brasil
  topic: keywords
creator: Maria Agrecia Oliveira
creator: Virginia Pereira da Silva de Ávila
rights: Dereitos de autor/a 2026 Maria Agrecia Oliveira & Virgínia Ávila
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 85
ending page: 111
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13281

As experiencias educativas do Museo Nacional de Arte Antiga en Portugal: “Todo o museo é unha escola; ningunha escola pode pasar sen o museo”(1924-1964)
type: item
description: O Museo Nacional de Arte Antiga foi a referencia museolóxica para as elites portuguesas durante longas décadas e o herdeiro-depositario dos tesouros nacionais herdados dos conventos das ordes relixiosas extintas en 1834, imaxinouse como un centro de estudos de arte a partir da década dos 20 do século pasado, en harmonía coa propagación da acción educativa realizada polo seu director (ocupou o cargo durante 24 anos, entre 1938 e 1962). Deste centro sobresaíu o Servizo de Extensión Escolar/Servizo Infantil, que se difundiu como exemplo a outros museos, creado e impulsado polas personalidades notables dos seus orientadores principais, João Couto e Madalena Cabral. A cronoloxía adoptada comprende os primeiros 40 anos de funcionamento, desde a creación (1924) ata o cesamento da colaboración de João Couto co Museo (1964), que comprenden os seus períodos de formación, expansión e consolidación.
subject: Monografía
  topic: section
subject: Museo Nacional de Arte Antiga
  topic: keywords
subject: servizo de extensión escolar
  topic: keywords
subject: educación artística
  topic: keywords
subject: João Couto
  topic: keywords
subject: Madalena Cabral
  topic: keywords
creator: António Henriques
rights: Dereitos de autor/a 2026 António Henriques
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 65
ending page: 83
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13273

Os museos de educación en España: un futuro para o noso pasado
type: item
description: Os Museos da Educación en España están a vivir, nos últimos anos, unha gran expansión debido a que o patrimonio histórico-educativo está a adquirir unha maior relevancia. No marco europeo a situación deste tipo de museos ofrece unha gran variedade, tanto nas denominacións como na narración museística. Para dar conta da súa situación en España, neste texto referímonos á importancia que foi adquirindo o xiro cultural na historiografía educativa e a recuperación de novas fontes, sobre todo en referencia aos obxectos escolares. Con este marco presentamos unha tipoloxía de museos en España, sinalando as súas características e funcións principais, referíndonos sobre todo aos relatos, actividades e tipoloxía patrimonial. Finalmente centramos o noso interese no futuro deses museos. O resultado ao que se chega é que os museos escolares son un bo recurso para a docencia, a investigación e a transferencia de coñecementos á sociedade, ademais de fixar novas posibilidades educativas e culturais.
subject: Monografía
  topic: section
subject: patrimonio histórico-educativo
  topic: keywords
subject: España
  topic: keywords
subject: museos pedagóxicos
  topic: keywords
subject: museos escolares
  topic: keywords
subject: museos da educación
  topic: keywords
creator: Paulí Dávila Balsera
creator: Luis María Naya Garmendia
rights: Dereitos de autor/a 2026 Paulí Dávila Balsera, Luis Mª Naya Garmendia
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 39
ending page: 64
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13269

Patrimonio escolar. ¿Visibilidade da herdanza educativa ou aspecto menor que a musealización da vida cotiá?
type: item
description: O patrimonio escolar ten gañado visibilidade e hoxe é tema aceptado tanto entre historiadores como museólogos/as. Sendo, unha realidade triunfante en diversos países, con longa tradición en museos pedagóxicos nacionais, que se remontan ao século XIX, noutros, ese movemento inicial foi esquecido e só renovado nos anos 80 do século XX. É o caso de Portugal, de España e de Brasil. Neste artigo pretendemos analizar o xurdimento de museos da educación, na gran variedade de designacións, no contexto da musealización do cotián, en que a vida escolar ten tomado un lugar preponderante nas sociedades contemporáneas. Ao mesmo tempo, identificar o papel da Historia da Educación como disciplina na formación de educadores/as na valorización do patrimonio, o desinterese dos poderes centrais e a proactividad de pequenos núcleos de docentes, apoiados polas comunidades e o poder local na creación de museos escolares. Reflexionaremos sobre o caso portugués, paradigmático pola negativa, recorrendo a exemplos doutros países.
subject: Monografía
  topic: section
subject: patrimonio escolar
  topic: keywords
subject: museos da educación
  topic: keywords
subject: musealización do cotiá
  topic: keywords
subject: centros de memoria da educación
  topic: keywords
subject: iniciativas de base de profesores
  topic: keywords
creator: Margarida Maria Louro Felgueiras
rights: Dereitos de autor/a 2026 Margarida Maria Louro Felgueirass
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 17
ending page: 38
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13264

Presentación.
type: item
description: Desde o comezo do século XX tense desenvolvido, na maior parte dos países occidentais, un amplo e diversificado movemento museístico do que forman parte os chamados Museos Pedagóxicos Nacionais. Nun primeiro momento foron concebidos como centros de reunión, de catalogación e de documentación, pero tamén, segundo foi pasando o tempo, como centros de formación do profesorado e de difusión de información lexislativa escolar e, en non menor medida, didáctica e de mostra de mobiliario, recursos técnicos, bibliográficos e outras cuestións relacionadas coa educación formal. De esta maneira aspiraban, segundo os seus patronizadores, a se converter en espazos inspiradores de innovación educativa.
subject: Monografía
  topic: section
subject: Museos da educación
  topic: keywords
subject: patrimonio escolar
  topic: keywords
subject: historia da educación
  topic: keywords
subject: innovación educativa
  topic: keywords
creator: Antón Costa Rico
creator: Carla Vilhena
creator: Tomás Vallera
rights: Dereitos de autor/a 2026 Antón Costa Rico, Carla Vilhena, Tomás Vallera
date: 2026-03-16
publication date: 2026-03-16
starting page: 5
ending page: 14
doi: 10.17979/srgphe.2025.29.1.13262

A nai educadora: Análise do discurso psicopedagóxico sobre o neno en idade pre-escolar en revistas de educación familiar (Portugal, 1945-1958)
type: item
description: Este traballo tivo como obxectivo contribuír para a comprensión do discurso psicopedagóxico sobre o neno en idade pre-escolar que circulou en Portugal, nos anos 40 e 50 do século XX, a través da análise de discursos dirixidos ás nais veiculados en dúas revistas de educación familiar - Os nosos Fillos e Saúde e Lar. Os nosos resultados evidenciam a existencia dunha preocupación coa forma como as criaturas eran educadas, así como a crenza de que a educación para a maternidade sería a solución para os problemas que as afectaban. Neste sentido, son difundidas informacións sobre o desenvolvemento infantil e as nais son aconselladas sobre as estratexias que poderían utilizar para coñecer e educar os seus fillos, asentes no coñecemento científico sobre o neno e a súa educación, funcionando, as revistas, como un vehículo de difusión do discurso psicopedagóxico sobre a infancia cara as nais portuguesas
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: discurso psicopedagóxico
  topic: keywords
subject: educación para a maternidade
  topic: keywords
subject: revistas de educación familiar
  topic: keywords
subject: infancia
  topic: keywords
subject: Portugal
  topic: keywords
creator: Carla Vilhena
creator: Antonio Gomes Ferreira
creator: Luís Mota
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 223
ending page: 249
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11624

Memoria docente: Ego-historia e posicionamentos da Escola Democrática en Portugal
type: item
description: Estase na historia non necesariamente como heroe ou vítima, vencedor ou vencido, axente ou suxeito pasivo-testemuña. Dito de modo abreviado, formamos parte da historia como interdependentes e en interación, contribuíndo profesionalmente e realizándonos como persoas. Temporalidades, contextos, sociabilidades, biografías son dimensións fundamentais das historias de vida. Iniciando a docencia no cadro histórico-pedagóxico que antecedeu á Revolución Democrática iniciada en 25 de Abril de 1974, o breve apontamento de ego-historia que aquí presento cruza coas vicisitudes e a evolución da Escola Democrática en Portugal.
subject: Monografía
  topic: section
subject: historia da educación
  topic: keywords
subject: docencia
  topic: keywords
subject: memoria docente
  topic: keywords
subject: ego-historia
  topic: keywords
subject: escola democrática en Portugal
  topic: keywords
creator: Justino Magalhães
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 3
ending page: 23
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11664

Entre a Educación e a Historia. Memoria persoal e selectiva.
type: item
description: Neste artigo o autor reconstrúe a súa traxectoria académico-investigadora no campo da Historia da Educación desde os anos iniciais de formación e profesionalización desde as décadas dos sesenta e setenta do século pasado ata os nosos días. Primeiro, destacando o tránsito, nas súas investigacións iniciais, desde a socioloxía e política da educación á historia social da educación. Despois, sintetizando os principais trazos —diversidade temática e paradigmática, condición fronteiriza, perspectivismo…— que caracterizan dita traxectoria. Por último, expón a súa evolución desde a xubilación en 2013, así como o seu recente interese, de novo, polos enfoques e temas propios da historia social da educación.
subject: Monografía
  topic: section
subject: historia
  topic: keywords
subject: educación
  topic: keywords
subject: España
  topic: keywords
subject: investigación
  topic: keywords
subject: historia social
  topic: keywords
creator: Antonio Viñao Frago
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 69
ending page: 89
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11694

O Pelouro: unha escola diferente para o cultivo da vida
type: item
description: O centro de innovación e integración psicopedagóxica O Pelouro, situado en Caldelas de Tui – Pontevedra (Galicia), é unha institución educativa cunha proposta educativa singular e inclusiva que durante máis de 40 anos obtivo resultados significativos na formación dos seus estudantes, en estreita participación coa comunidade familiar. Esta escola é o obxecto da presente contribución, facendo unha exposición e reflexión sobre a súa innovadora proposta educativa e os seus procesos de aprendizaxe diferenciada. O eixe principal da escola na súa proposta educativa é a infancia e as súas necesidades afetivas, entendendo a cada alumno como un ser individual, un creador do seu proceso de aprendizaxe
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: O Pelouro
  topic: keywords
subject: innovación pedagóxica
  topic: keywords
subject: educación especial
  topic: keywords
subject: inclusión
  topic: keywords
subject: crianzas
  topic: keywords
creator: Purificación Pérez de Souza
creator: Antón Costa Rico
creator: José Antonio Caride Gómez
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 91
ending page: 115
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11697

Sebastián Pena e a memoria traizoeira
type: item
description: Sebastián Pena López (1885-1971), nado en Tabeirós, (A Estrada), enxertouse en Parada de Miñor (Nigrán). Seminarista e emigrante nos anos mozos; mestre serodio e apaixonado; activista cultural e agrario; de profunda fe católica e compromiso republicano, foi castigado e zarandeado polos sublevados. Ademais de sufrir o triste silencio do exilio interior foi vítima da máis traizoeira das memorias. que o seu nome fose confundido co dun terríbel vitimario.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: maxisterio
  topic: keywords
subject: agrarismo
  topic: keywords
subject: Nigrán
  topic: keywords
subject: partido radical
  topic: keywords
subject: II República
  topic: keywords
creator: Carlos Méixome Quinteiro
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 116
ending page: 141
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11705

Ensino Liceal ou Técnico? Estratexias socioeducativas dos pais vianenses (1888-1947)
type: item
description: A introdución do Ensino Técnico no panorama escolar de Viana do Castelo verificouse en 1888. No ambiente socioprofesional e educativo desta pequena cidade capital do distrito, xurdiu, así, unha alternativa ao ensino que, desde 1853, era impartido no Liceu. A partir desta realidade, preséntase un estudo efectuado sobre a distribución socioprofesional dos pais dos alumnos das dúas Escolas, a súa evolución estrutural ao longo de tres Réximes políticos e nos tres grandes tipos de cursos lecionados – Liceal, Industrial e Comercial. A partir desta base, procurouse indagar que estratexias socioprofesionais e familiares, moi particularmente no que atinxe aos pais que matricularon varios fillos nas dúas Escolas, foron seguidas, sendo presentados, no ámbito dunha análise máis fina, varios estudos de caso. Este traballo estabeleceu as súas fundacións en dous tipos de fontes practicamente inéditas e colocadas nun diálogo profundamente revelador e problematizador, moi particularmente os libros de matrículas do Liceus e dos Cursos do Ensino Técnico e os Cadernos de Recenseamento Electoral.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: ensino secundario
  topic: keywords
subject: ensino técnico
  topic: keywords
subject: estructura profesional
  topic: keywords
subject: familia
  topic: keywords
subject: estratexias socioeducativas
  topic: keywords
creator: Rodrigo Azevedo
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 142
ending page: 179
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11707

A Schulsozialarbeit: un estudo do desenvolvemento histórico da educación social escolar alemá
type: item
description: Os profesionais da educación social estanse a incorporar aos centros escolares españois, pero en Alemaña están presentes dende os anos sesenta do pasado século. Estudar a súa experiencia é de grande utilidade para podermos aprender tanto dos seus acertos como dos seus erros. Por medio dunha metodoloxía de estudo cualitativo, baseada na análise de contido mediante a revisión de literatura especializada, pretendemos situar as coordenadas dos fitos históricos que conduciron á súa incorporación nas escolas, así como os trazos mais senlleiros que a caracterizan. En primeiro lugar, presentaranse uns datos introdutorios para comprender o contexto en que emerxe, indicando as principais características do sistema educativo alemán e os trazos xerais da profesión. Por último, afondaremos nos fundamentos epistemolóxicos da Schulsozialarbeit alemá dende os seus inicios ata a actualidade. Os resultados apuntan a que, non sen atrancos, están asentando a súa figura profesional nas escolas como resultado do seu bo traballo.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: educación social
  topic: keywords
subject: profesionalización
  topic: keywords
subject: Alemaña
  topic: keywords
subject: escola
  topic: keywords
subject: educación social escolar
  topic: keywords
creator: Carolina Borges Veloso
creator: Xosé Manuel Cid Fernández
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 180
ending page: 201
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11708

A Portela transformada: Unha mirada ao paso do tempo na periferia de Compostela.
type: item
description: Neste artigo realízase unha exploración sobre a posibilidade de indagar na historia de pequenas comunidades rurais desde a perspectiva da súa transformación pedagóxica entre 1950 e o tempo presente. Faise referencia a un primeiro estudo dun lugar concreto da periferia de Santiago de Compostela co obxectivo de xerar coñecemento sobre bens materiais e inmateriais dunha comunidade local, así como dos fenómenos de despoboamento e neorruralismo. O encontro de culturas distintas, as transformacións sucesivas que experimenta o lugar, o desafío de vivir coas achegas dos novos habitantes e mesmo o regreso da mocidade cunha vinculación familiar, permite elaborar un estudo da pedagoxía do lugar desde un marco histórico onde as persoas aprenden e conviven nunha paisaxe que se transforma, modificando os modos de aprender e, ao mesmo tempo, preservando a memoria local.
subject: Miscelánea
  topic: section
subject: historia da educación rural
  topic: keywords
subject: pedagoxía do lugar
  topic: keywords
subject: historias de fondo da paisaxe
  topic: keywords
subject: educación ao aire libre
  topic: keywords
subject: educación en Galicia
  topic: keywords
creator: Paula García Méndez
creator: Eugenio Otero Urtaza
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 202
ending page: 222
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11719

Unha memoria, un discurso e un informe do inspector de ensino primario Manuel Panero Martínez
type: item
description: Manuel Panero Martínez exerceu como inspector de ensino primario nas provincias de Zamora, Lugo, Coruña e Toledo. Os seus escritos constitúen un valioso testemuño sobre a situación das escolas e dos mestres na Galicia de finais do século XIX. Reproducimos unha memoria sobre as visitas realizadas ás escolas lucenses, o discurso que pronunciou no Congreso Pedagóxico Rexional celebrado en Pontevedra (1887) e un informe emitido con motivo do expediente disciplinario instruído a un mestre coruñés.
subject: Documentos
  topic: section
subject: Manuel Panero Martínez
  topic: keywords
subject: inspección de ensino primario
  topic: keywords
subject: escolas primarias
  topic: keywords
creator: Narciso Antonio de Gabriel Fernández
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 250
ending page: 269
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11722

As “escolas novas” e os seus problemas
type: item
description: A tradución á lingua galega elaborada por parte de Antón Costa Rico desde o orixinal italiano do texto As “escolas novas” e os seus problemas -redactado por Ernesto Codignola en primeira edición de 1946, enriquecido no 1962 por parte do pedagogo Aldo Visalbergui e reeditado novamente no 1970- no marco da Colección Biblioteca de Pedagoxía de Kalandraka, trae á actualidade unha lectura que, ademais de configurar un fundamental recurso pedagóxico de grande interese para todas aquelas persoas con inquedanzas vinculadas coa renovación pedagóxica, contribúe a construír pontes entre o movemento das escolas novas de inicios do século XX e as preocupacións máis recentes no ámbito do pensamento pedagóxico.
subject: Libros
  topic: section
subject: Ernesto Codignola
  topic: keywords
subject: Aldo Visalberghi
  topic: keywords
subject: escolas novas
  topic: keywords
subject: renovación pedagóxica
  topic: keywords
subject: biblioteca de pedagoxía
  topic: keywords
creator: Uxía Bolaño Amigo
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 304
ending page: 308
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11750

Os mestres mortos daquel verán
type: item
description: Doce vidas de mestres e mestras depurados polas autoridades fascistas, son os que se acollen neste traballo que pecha unha triloxía cuxo fío condutor é a depuración do maxisterio español que comeza en 1936 coa sublevación militar previa á guerra civil española. O proxecto, da man do profesor Narciso de Gabriel, foi crecendo nos últimos anos para poñer luz naquel proceso de infausto recordo.
subject: Libros
  topic: section
subject: depuración
  topic: keywords
subject: maxisterio
  topic: keywords
subject: guerra civil
  topic: keywords
subject: Segunda República
  topic: keywords
subject: escola primaria
  topic: keywords
creator: José Luis Iglesias Salvado
rights: Dereitos de autor/a 2026 Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación
date: 2025-03-17
publication date: 2025-03-17
starting page: 320
ending page: 322
doi: 10.17979/srgphe.2024.28.1.11794