AmbientalMENTEsustentable é unha publicación semestral da área de ciencias sociais, con carácter interdisciplinar (ciencias da educación, socioloxía, ciencias económicas, ciencias da natureza, ciencias da saúde, ciencias químicas, enxeñaría civil e arquitectura, ciencias xurídicas, enxeñaría informática, ciencias físicas, matemáticas etc.) editada polos Grupos de Investigación “Política Educativa, Historia e Sociedade” da Universidade da Coruña (Galicia-España), “Educação Ambiental, Comunicação e Arte” da Universidade Federal do Mato Grosso (Brasil) e o Centro de Extensión Universitaria e Divulgación Ambiental de Galicia (CEIDA), coa colaboración do Servizo de Publicacións da Universidade da Coruña. Os obxectivos da revista son: divulgar as achegas de carácter científico que desde as distintas áreas do coñecemento se están a facer no ámbito da educación ambiental, abordar temas socioambientais de actualidade e presentar propostas anovadoras en que se una investigación e acción, reflexión teórica e xestión. A revista admite colaboracións en castelán, portugués, galego e inglés; á marxe do idioma no que se reciba, todos os artigos terán unha versión en galego ou portugués e outra en castelán. Máis información no Centro de Documentación do CEIDA.
Os traballos publicados nesta revista están baixo unha licenza Creative Commons Recoñecemento-CompartirIgual 4.0 Internacional. Os autores ceden o dereito da primeira publicación á revista ambientalMENTEsustentable, que poderá publicar en calquera lingua e soporte, divulgar e distribuír o seu contido total ou parcial por todos os medios tecnoloxicamente dispoñibles e a través de repositorios. Permitese e anímase aos autores a difundir os artigos aceptados para a súa publicación nos sitios web persoais ou institucionais, antes e despois da súa publicación, sempre que se indique claramente que o traballo pertence a esta revista e se proporcionen os datos bibliográficos completos xunto co acceso ao documento.
Carta de Maputo. En memoria de Michèle Sato
Carta de agradecemento que adica a Rede Lusófona de Educación Ambiental a Michèle Sato
Dereitos de autor/a 2025 AmbientalMENTEsustentable
Rede Internacional de Centros de Educación Ambiental. Centros, Núcleos e outros Equipamentos de Educación e Cooperación Socioambiental. Carta de Adhesión
As duas Declaracións (Por unha Educación Ambiental Planetária! e Declaración das Reservas de Biosfera, da Rede IberoMaB ante a reunión da Rede Internacional de Centros, para a Educación e a Cooperación Socioambiental–Rede CEA) fundamentan a necessidade de apoio á criación e/ou fortalecemento de Centros, Núcleos e outros Equipamentos Territoriais, virados a promover procesos de educación e cooperación socioambiental, comprometidos con a superación dos graves desafios da contemporaneidade. Desde a Rede convídase á adhesión, de instituicións públicas e privadas, da sociedade civil organizada e dos movementos sociais, que queran manifestar o seu compromiso con a Educación Ambiental (EA), permanente, continuada, articulada e con a totalidade. Equipamentos Sociais promotores do diálogo e das necesarias transformacións en valores existenciais e nas políticas públicas. EA para virar o xogo da degradación social, ambiental e humana.
Dereitos de autor/a 2026 AmbientalMENTEsustentable
A REAJA é a Rede Internacional de Pesquisa em Educação Ambiental e Justiça Climática da os primeiros pasos en decembro 2016, liderado pola profesora Michèle Sato. Este proxecto de investigación foi financiado pola FAPEMAT e tivo una duración de 5 anos. Foron envolvidas ate 23 entidades de universidades, ONG e organizacións gubernamentais de 5 países diferentes: Brasil, Galiza, México, Cuba e Portugal. Trátase dunha rede con espírito investigador e académico mais con accións directas que inciden na capacidade transformadora da cidadanía. As achegas, articulacións, as propostas e as iniciativas que xurdiron invitan a no deixar esta liña de acción conxunta. Este artigo recolle algunhas das achegas do proxecto e presenta liñas de acción para dar continuidade á Rede, con especial incidencia nas Políticas Públicas e nos Equipamentos para a Educación Ambiental.
Arte e Educación Ambiental: a experienza da Coleción de Histórias para colorear a alma
A colección "Contos para colorear a alma" foi creada para presentar narrativas positivas de conservación ambiental aos nenos. A través da perspectiva de diversas entidades naturais, a colección adopta un enfoque lúdico para mergullar aos máis pequenos nas vivencias destes seres naturais, fomentando a reflexión sobre a importancia da conexión humana co medio. Cada narración presenta protagonistas da biodiversidade, como monos, manglares, rochas, ras, serpes e outros. Estes personaxes comparten os retos aos que se enfrontan debido ás actividades humanas, co fin último de cultivar a empatía dos nenos pola natureza e fomentar accións máis sostibles. As temáticas van dende a “caza” ata a “minería”, exemplificadas por historias como “Un luar no mangle”, un poema rítmico que aborda a época de veda dos cangrexos, e “A historia do dinosauro diamante”, que narra a historia dunha pedra preciosa que se disfraza de carbón para evitar a explotación mineira. A lectura destas historias ofrece unha fiestra a unha realidade incrible, que permite aos lectores identificarse cos personaxes e explorar a vida cotiá de criaturas como os monos capuchinos e os titís. Esta colección, formada por tres volumes, ofrece historias encantadoras e reflexivas sobre a conservación do medio, sempre desde a perspectiva dos habitantes da natureza. Desenvolvido por investigadores e colaboradores da Universidade Federal de Alagoas (UFAL), o material inclúe ilustracións para colorear despois de cada historia, promovendo a creatividade a través das cores. Ademais, dispón dun glosario no que se achega información sobre os personaxes citados nas narracións e un apartado para que os nenos e nenas poidan crear as súas propias historias. A través desta colección pretendemos contribuír aos hábitos lectores e ao desenvolvemento educativo dos máis pequenos, estreitando os vínculos das xeracións futuras cunha relación saudable co medio.
Análise da Educación Ambiental no contexto escolar da Rede Pública Estatal de Ensino de Curitiba|Paraná|Brasil
Entendendo o contexto das prácticas escolares como fundamental para o desenvolvemento do pensamento crítico necesario para afrontar a crise climática socioambiental planetaria que afecta a todas as sociedades, este traballo ten como obxectivo analizar as iniciativas de Educación Ambiental levadas a cabo nos centros educativos públicos da cidade de Curitiba (Paraná/Brasil). Coa colaboración de representantes das comunidades escolares, recompiláronse os datos en dúas fases, a primeira aplicando unha Matriz de Indicadores de Educación Ambiental e a segunda in loco, buscando afondar nas prácticas identificadas na fase anterior. Realizada en 2020, a fase inicial supuxo o envío da matriz a todos os centros públicos situados no municipio, obtendo unha resposta do 41,1% de todas as institucións. A información obtida nesta fase analizouse á luz das dimensións estruturais da Matriz de Indicadores: Xestión; Espazo Físico; Currículo; Comunidade. A través da identificación de fortalezas e debilidades relacionadas cos aspectos que conforman estas dimensións, púidose construír unha visión xeral da situación da Educación Ambiental nos centros educativos. Na segunda etapa, realizada entre 2021 e 2022, afondouse nas prácticas dos centros educativos, a partir de visitas in situ, entrevistas e análise de Proxectos Político-Pedagóxicos (PPP). Nesta fase, o foco foi comprender as perspectivas teórico-metodolóxicas centradas nos temas ambientais nestes centros, a partir da descrición e análise cualitativa das súas prácticas pedagóxicas. De novo, analizando á luz das dimensións e indicadores, púidose identificar o desenvolvemento de prácticas socioambientais, a partir de proxectos. A pesar da existencia destas iniciativas, é evidente que os centros educativos afrontan grandes retos na transición ecolóxica cara a espazos educativos sostibles, xa que a implantación satisfactoria dunha política pública depende de factores internos e externos. Polo tanto, enténdese que a utilización de indicadores é fundamental para o seguimento das actuacións políticas e pedagóxicas dentro destes espazos.
Educación en movemento: sementando Educación Ambiental e entretenemento
A Área de Protección Ambiental da Costa dos Corais (APACC), a unidade de conservación mariña e costeira máis grande de Brasil, dá apoio a unhas 200.000 persoas. A pesar da rica biodiversidade e dos bens culturais, a falta de conciencia e o orgullo local crea retos para os xestores ambientais. A concienciación ambiental, como ferramenta fundamental para transformar esta realidade, busca cambiar a mentalidade da poboación e promover novos hábitos. Centrándonos no futuro que representan os nenos, o debuxo animado “Mar à Vista” foi desenvolvido para estimular a curiosidade e o coidado do medio ambiente dende pequenos. Aínda que acadamos éxitos no ámbito dixital, recoñecemos que Internet pode non ser accesible para todos. Para democratizar o acceso ao coñecemento medioambiental, creouse unha iniciativa para impartir actividades presenciais incorporando ensinanzas de “Mar à Vista” e outros materiais didácticos. Comezadas a finais de 2021, as actividades chegaron a centos de nenos en diferentes cidades, especialmente na rexión APACC. Con 20 intervencións en 2023, atendendo a uns 800 nenos, as actividades desenvolvéronse en formatos abertos e privados, abarcando colexios, universidades, centros comerciais e espazos públicos municipais. Planificadas segundo a franxa de idade, as actividades incluíron contacontos, pintura corporal, proxeccións de debuxos animados, coreografías sobre fauna mariña, concursos, distribución de material didáctico e exposicións de debuxos. Ademais de espertar o interese dos máis pequenos, as accións pretenden implicar aos adultos na temática da cultura oceánica, históricamente afastada da sociedade. A importancia desta implicación é evidente no contexto da degradación ambiental, as prácticas insostibles e os desafíos sociais relacionados. Tanto a inspiración como o compromiso de nenos e adultos resultan fundamentais para fomentar a concienciación e o coidado en relación co APACC e o medio ambiente. Este modelo de práctica pedagóxica, coa súa capacidade de adaptación ás particularidades e necesidades locais, demostra potencialidade para reproducirse en diferentes rexións, dende a infancia.
Certificación Corazón Verde: Un modelo que potencia comunidades sostibles ecirculares
A LIPOR -Asociación de Municipios para a Xestión Sostible de Residuos do Gran Porto- é recoñecida polo seu labor de divulgación coa comunidade, especialmente nas boas prácticas de redución e recuperación de residuos urbanos como forma de aumentar a conciencia ambiental dos cidadáns.
Complexidade e construcións colaborativas na educación ambiental en unidades de conservación do Estado de São Paulo-Brasil
Baseado no desenvolvemento dun proxecto amplo denominado Educación ambiental e xestión de unidades de conservación no estado de São Paulo: articulación do coñecemento na construción de comunidades de aprendizaxe, desenvolvido en catro unidades de conservación (áreas protexidas) no estado de São Paulo, no período de 2020 a 2023, este artigo ten como obxectivo analizar e problematizar a participación de diferentes actores sociais relacionados coa construción das comunidades educativas no proceso de construción de comunidades de aprendizaxe no proceso de conservación, en orde ambiental. mobilizar, fomentar e producir coñecemento sobre os procesos de investigación colaborativa que implicaron investigadores, xestores, educadores, docentes, a comunidade circundante e as comunidades tradicionais.
Educación Ambiental como instrumento para a conservación da biodiversidade: Proxecto de ciencia cidadá “Be Butterfly Friendly”
A perda de biodiversidade é un dos problemas máis urxentes aos que se enfronta o planeta. Os insectos, un dos grupos máis diversos e abundantes, desempeñan funcións esenciais no funcionamento dos ecosistemas e por iso pénsase que están entre os grupos máis afectados pola mencionada perda de diversidade. Entre os grupos máis estudados e carismáticos entre o público están as bolboretas, combinadas coa súa facilidade de identificación. Este grupo foi moi utilizado como modelo de estudo e como indicador biolóxico xa que responde rapidamente aos cambios ambientais. É común que as causas deste descenso están relacionadas coa perda e fragmentación de hábitats, o uso de agroquímicos e o cambio climático, e posiblemente a acción sinérxica entre estes factores, sendo moitas das especies avaliadas pola Lista Vermella da Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais que se atopan en algún nivel de risco de extinción. Neste traballo presentaranse os resultados preliminares do primeiro curso do proxecto de ciencia cidadá “Be Butterfly Friendly” implantado no concello de Oeiras. Posto en marcha en 2023-24, este proxecto enmárcase nun plan de acción para reverter o descenso dos lepidópteros, que ademais de vixiar a diversidade de bolboretas en hortas e hortas escolares ten un forte compoñente de educación ambiental. Algúns dos obxectivos do proxecto inclúen promover a participación activa da cidadanía, mozos estudantes e técnicos de medio ambiente na recollida de datos de seguimento de bolboretas e outros insectos, a construción de xardíns de bolboretas e a sementeira de plantas hóspedes e néctareiras que promovan o aumento da biodiversidade. O proxecto ten dúas fases: a primeira corresponde á formación do profesorado e a segunda fase estrutúrase en cinco accións. A especie insignia do proxecto é Melitaea aetherie, ou Southern Fritillary, unha especie endémica do Mediterráneo, clasificada como “Preocupación Menor” en Europa e como “Vulnerable” nas Listas Vermellas de Italia e Portugal, e que actualmente se pensa que está extinguida localmente no Concello de Oeiras. Deste xeito, destacamos a importancia de conservar as bolboretas e a biodiversidade en xeral.
Protocolos, Prosa & Poesía na Ciencia e Educación Ambiental
O Club de Ciencias do IES Quinta do Marquês (ESQM) – Oeiras, Portugal, creouse en 2018, uníndose á rede de Clubs de Ciencias de Portugal. O tema foi desenvolvido: "One Planet - EARTH, One Ocean!". A súa misión é aumentar a alfabetización: científica, artística e literaria e de Educación Ambiental (EA) desafiando ao alumnado a realizar traballos de investigación, científico-artísticos, como fotogramas, ilustracións, pinturas; promovendo a participación en certames literarios e feiras científicas, entre outros. Como resultado, o alumnado elaborou textos en prosa e poesía, textos dramáticos, así como protocolos para “A cociña é un laboratorio” ou para o laboratorio, dando lugar a tres publicacións ao longo dos anos de estudo. Neste traballo de investigación seleccionáronse as publicacións do Clube Ciência Viva: “Cientificamente probable I”, “Centíficamente probable II” e “Cos pés na terra ou no mar...Hai ciencia no aire!”. Os profesores supervisores utilizaron unha metodoloxía de proxectos. As publicacións preséntanse como recursos científicos, educativos e de artes escénicas en STEM/STEAM. Constitúen unha evidencia da metodoloxía STEM/STEAM promovendo a articulación interdisciplinar e enmárcanse dentro da Axenda 2030, promovendo a Educación Ambiental.
Revista ‘Pesquisa em Educação Ambiental’: Histórico, Desafios e Perspectivas
A revista Pesquisa em Educação Ambiental (Revipea) foi criada em 2006 por grupos de pesquisas de três universidades brasileiras: Unesp, USP e UFSCar. O objetivo era contribuir para a socialização da divulgação de resultados de pesquisas de investigação científica no campo da educação ambiental no Brasil. Ao longo dos anos, o periódico estendeu sua rede de capilaridade e outras instituições passaram a colaborar com a edição da Revipea. Atualmente, temos um periódico interinstitucional com diferentes grupos de quatro universidades: Unesp, UFSCar, Unifei e UFPR. O presente artigo pretende contextualizar o histórico da Revipea a partir de dados de submissão, acesso e busca de artigos da revista nos últimos anos para, então, discutir os desafios e perspectivas segundo o olhar de três editores.
Sergio Henrique Vannucchi Leme de Mattos
Dereitos de autor/a 2024 AmbientalMENTEsustentable
Educación Ambiental na formación do profesorado
A pandemia de Covid-19 trouxo moitos cambios e retos á educación superior no seu formato a distancia. Os estudantes de grao enfrontáronse a varias dificultades nos procesos de ensino e aprendizaxe, desde o acceso a equipos e internet de calidade, ata as condicións do ambiente de estudo. O profesorado tivo que adaptar as novas metodoloxías didácticas, tecnoloxías e adaptación de contidos nun curto espazo de tempo. Este artigo analiza os procesos educativos e as producións dos estudantes relacionados coa educación ambiental durante o período de pandemia, nun curso de iniciación ofrecido a estudantes que ingresan nun curso de grao, nunha universidade pública estatal, en São Paulo. A investigación abrangue os anos 2020 e 2021. A metodoloxía empregada foi a análise documental de portafolios elaborados polo alumnado. Fronte á docencia presencial, as estratexias e ferramentas adoptadas na disciplina cumpriron a función de promover o diálogo e as interaccións, pero resultaron difíciles para algúns alumnos, o que incidiu directamente na súa participación nas clases. Os cartafol elaborados durante a pandemia demostraron ser reflexivos e conectados coa realidade colectiva vivida nese momento, sinalando aspectos da Educación Ambiental Crítica coa crise sanitaria.
No 2021, a Lei do Clima portuguesa recolleu no seu Art 15, f), o obxectivo de recoñecer o Clima Estable como Patrimonio Común da Humanidade coas Nacións Unidas. Este innovador obxectivo converteu a Portugal no primeiro país do mundo en reunir evidencias científicas consolidadas, e en recoñecer que o Planeta Terra non é só un territorio de 510 millóns de km2, senón que está esencialmente dotado dun sistema funcional capaz de proporcionar un clima relativamente estable, que permite polas condicións biofísicas favorables ao florecemento das civilizacións humanas, como ocorreu nos 11.700 anos da época do Holoceno. A necesidade de distinguir o “Territorio estático” do “Sistema Funcional” foi identificada posteriormente no último informe da Comisión de Dereito Internacional (ILC) das Nacións Unidas para o período 2021-2029, que afirma: “A atmosfera e o espazo aéreo son dous diferentes. conceptos, que hai que distinguir (...) A atmosfera, como “envoltura de gases” que rodea a Terra, é dinámica e fluctuante, con gases en constante movemento, sen ter en conta os límites territoriais. O ambiente é invisible, intanxible e inseparable”, asumindo a distinción entre o “aspecto funcional” e a “institución estática e espacial sobre a que o Estado, no seu territorio, ten a soberanía total e exclusiva”. Por razoamentos análogos, deberase facer a mesma distinción entre, por unha banda, a composición bioquímica da auga do mar e a circulación global dos océanos e, por outra, os espazos marítimos baixo a soberanía ou xurisdición dos Estados. Esta distinción, entre o “sistema funcional común” e o territorio estático soberano, ten profundas implicacións na forma de loitar contra o cambio climático, garantir a preservación da biodiversidade e organizar as sociedades humanas na súa relación co planeta que habitamos e do que dependemos.
Nunha sociedade onde as rutinas sempre se apresuran e o desenvolvemento, a tecnoloxía e o traballo son o centro das experiencias humanas, a calma, o lecer e o xogo adoitan facerse imposibles. Se antes era doado para un neno crear momentos de lecer e aventuras na rúa, cos amigos, camiño da escola, hoxe este tipo de actividades parecen ser doutro mundo. Mentres os protexemos para que poidan acadar un futuro que participe e actúe na sociedade, reducimos a súa liberdade, independencia, mobilidade e tamén o seu potencial. Os nenos teñen unha verdadeira paixón pola natureza, queren a rúa, a herba, o sol, a area, as pozas de barro. Non corresponde aos adultos quitarlles todas estas posibilidades, por medos que moitas veces lles pertencen. Neste sentido, este estudo busca comprender a percepción dos adultos sobre as contribucións do xogo libre na natureza ao desenvolvemento dos nenos e ao proceso de construción do suxeito como cidadán global. A análise céntrase en presentar a perspectiva de pais e profesores sobre o xogo libre na natureza e as súas contribucións á formación e desenvolvemento dos nenos.Este estudo realizouse na comarca de Leiria, na costa central de Portugal, cunha mostra de 39 pais e 16 profesores, e está clasificado como unha investigación cualitativa, sendo a entrevista semiestruturada o principal instrumento de recollida de datos. O estudo conclúe que pais e profesores identifican o xogo libre na natureza como unha forma de achegar os nenos ao seu eu natural, espertando así a conciencia ambiental e a sensibilidade para percibir e modificar os impactos das accións humanas sobre a natureza.
Mário Acácio Borges de Melo Correia de Oliveira
Que saben os alumnos do 1º ciclo e do CAA sobre as especies exóticas, invasoras e autóctonas da rexión de Pombal?
Este traballo reflicte os coñecementos previos dun grupo de alumnos que cursan o 1o ciclo (1o, 2o, 3o e 4o cursos de escolaridade) dos colexios de Travasso, Escoural, Gualdim Pais e São Simão de Litém e dun grupo de alumnos de 5o, 7o e 9o cursos, con necesidades específicas que acoden ao grupo, sede do Centro de Apoio á Aprendizaxe do Concello de Pombal, no centro educativo de Portugal. sobre o tema Especies exóticas, invasoras e autóctonas da comarca do Pombal, así como os problemas ambientais asociados. A nivel metodolóxico, este traballo baseouse na enquisa e análise das respostas do alumnado a unha enquisa, na que interviñeron preguntas asociadas á temática Exótica, Invasiva e Autóctona na comarca do Pombal. Despois de analizalos, conclúese que os coñecementos expostos polo alumnado reflicten unha baixa alfabetización sobre este tema, así como un certo descoñecemento respecto da erradicación de especies invasoras e da normativa comercial vixente para a importación e venda de especies exóticas. Ante as respostas do alumnado, quedou patente a necesidade de poñer en marcha un proxecto ambiental baseado en accións de sensibilización, tanto teóricas como prácticas, e dirixidas á participación voluntaria do alumnado na promoción e difusión da temática na comunidade circundante. Así, ao longo do curso escolar 2022/2023 desenvolverase na comarca do Pombal un proxecto sobre Plantas Exóticas, Invasoras e Autóctonas con alumnos dos mesmos centros, co apoio do Concello de Pombal e doutros investigadores da rexión central de Portugal especializados na materia, co obxectivo de levar á sociedade a poñer en valor prácticas de sustentabilidade do ecosistema que poñan fin á degradación paulatina da flora e fauna rexional, así como á degradación paulatina da paisaxe e a fauna rexional. coa intención de cooperar na integración desta materia nos currículos escolares. Así, deuse conta da necesidade urxente de fomentar a participación activa de toda a sociedade na resolución destes problemas e de introducir esta temática nos “Dominios da Autonomía Curricular” (DAC), ámbitos de converxencia de traballo interdisciplinar e/ou de articulación curricular e nos currículos escolares.
A formación de especialistas en educación socioambiental e sustentabilidade como política pública na capital de São Paulo|Brasil
En Brasil, hai grandes dificultades para acceder á formación profesional continua, sobre todo de cara aos cursos de posgrao, xa sexa polo elevado custo do investimento financeiro ou pola falta de temáticas que se axusten ás realidades comunitarias e institucións verdadeiramente comprometidas coa formación e a mellora da calidade de vida. A cidade de São Paulo, capital do Estado de São Paulo/Brasil, a pesar de ser a máis rica do país, está afectada polas desigualdades, a descontinuidade das políticas e a baixa valoración dos profesionais do ensino. Entendendo a necesidade de ampliar a oferta de cursos gratuítos, a Cátedra de Sostibilidade e Visións de Futuro da Universidade Federal de São Paulo (Unifesp) e a Universidade Aberta de Medio Ambiente e Cultura da Paz (UMAPAZ) da Secretaría de Medio Ambiente e Verde do Concello de São Paulo uniron forzas para ofrecer un curso gratuíto de especialización Lato Sensu dirixido a educadores formais e non formales, desde a educación 45 e non formal. Título de especialista en Educación Socioambiental e Sostibilidade. As metodoloxías do curso proporcionan ao alumnado as ferramentas para potenciar e ampliar as accións nos territorios educativos, contribuíndo a sensibilizar ás comunidades sobre as principais problemáticas socioambientais. O curso xa tivo unha versión finalizada e hai outra, cunha clase en curso. O artigo proponse relatar a experiencia, con todos os matices percibidos e rexistrados polo equipo de Coordinación composto por empregados da Unifesp e da UMAPAZ.
Revisión bibliométrica das publicacións sobre resiliencia e cambio climático no Estado do Paraná
Este estudo analizou publicacións científicas sobre resiliencia e cambio climático en Paraná. Este estudo bibliométrico e exploratorio baseouse en 121 artigos da Web of Science publicados entre 2015 e 2024, empregando o paquete Bibliometrix en R Studio. Os resultados mostran unha concentración de estudos sobre eventos meteorolóxicos extremos, uso do solo e políticas públicas, cun aumento significativo das publicacións despois do Acordo de París, especialmente entre 2017 e 2019. Identificáronse lagoas importantes, como a necesidade de políticas públicas eficaces e a vulnerabilidade socioambiental da poboación. O estudo destaca as tendencias e propón unha axenda para futuras investigacións, contribuíndo á formulación de políticas públicas e promovendo o desenvolvemento sostible. Ao abordar a resiliencia climática, os resultados apoian accións que garantan a sostibilidade de Paraná e outras rexións.
En 2018, a Profesora Michèle Sato realizou unha estadía de pos-doutoramento na Universidade da Coruña. O obxectivo era realizar investigación sobre o mar e as súas mulleres na Galiza, para concorrer como profesora titular do Departamento de Educación e Organización Escolar da Universidade Federal de Mato Grosso. Esta é a memoria final que nos entregou e coa que conquistou a súa praza. É un artigo inédito e deunos permiso para publicalo. Desde entón estábamos en débeda. Hoxe, en memoria e gratitude por todo o que nos tendado, publicámolo na súa revista.
Consideracións sobre os incendios forestais no Pantanal de Mato Grosso-Brasil
Este enfoque destaca a integración dos debates que implican a natureza e a sociedade, especialmente o bioma do Pantanal. A investigación destaca as características ambientais, en setembro de 2020, en relación aos efectos dos incendios no Pantanal, situado en Mato Grosso. Os incendios forestais e as queimas son conceptos distintos que hai que aclarar, xa que adoitan estar asociados a un mesmo problema. Esta investigación ten como obxectivo analizar e debater os incendios forestais acontecidos no bioma do Pantanal de Mato Grosso en 2020. A metodoloxía de investigación foi un estudo de caso, que se estruturou mediante un levantamento bibliográfico e fotografado ou mediante imaxes do Instituto Nacional de Investigacións Espaciales (INPE) e a NASA. A recollida de información sobre focos de incendios, no período de setembro de 2020, permitiu comprender as causas que provocaron un dos maiores danos ambientais xamais rexistrados nos últimos anos.
Boas prácticas socioeducativas para a promoción da eco-cidadanía e da cultura da sustentabilidade nas canles e espazos alternativos de consumo responsable de alimentos na provincia da Coruña
No actual escenario de crise eco-social, o sistema agroalimentario industrial globalizado xoga un papel decisivo, tanto polos impactos que xera, como pola súa vulnerabilidade ante as consecuencias derivadas. Por este motivo, a dieta revélase como un elemento educativo-ambiental de especial relevancia, pois alberga un significativo potencial de redución da pegada ecolóxica e é un factor chave para a transición cara sistemas agroalimentarios sustentables. Neste sentido, na provincia da Coruña como marco territorial, a través dun estudo de casos múltiple constatamos a existencia de iniciativas locais pioneiras na disposición de espazos e canles alternativos de consumo responsable de alimentos. Estas constitúen contextos de innovación comunitaria que achegan boas prácticas socioeducativas para a promoción da eco-cidadanía e a construción da cultura da sustentabilidade en torno á cuestión alimentaria. Como resultados de investigación, describimos algunhas das principais características das iniciativas analizadas, así como tamén presentamos unha aproximación ás concrecións da súa dimensión socioeducativa. En base a estas, a modo de consideracións finais, achegamos unhas orientacións xerais para trazar unha proposta de educación do consumo alimentario dende a interface entre os devanditos enfoques da eco-cidadanía e a cultura da sustentabilidade.
Problemas ambientais a escala global e nacional (Portugal)/estatal (Brasil) desde a perspectiva dos estudantes de ESECS-IPL e do Centro Universitário de Santa Fé do Sul–UNIFUNEC: Identificación e análise comparativo
Este estudo realizouse durante o curso 2021-2022, a partir dun cuestionario proposto ao alumnado do Grao en Educación Básica, na Escola Superior de Educación e Ciências Sociais do Instituto Politécnico de Leiria (ESECS-IPL), Portugal, e o Grao en Pedagoxía, polo Centro Universitario de Santa Fé do Sul-UNIFUNEC, en Brasil. Pretendeu coñecer e analizar as opinións dos estudantes sobre os principais problemas ambientais actuais, a nivel mundial, nacional (Portugal) e estatal (Brasil), así como comprender como se autoavalian en relación coa súa sensibilidade ante as cuestións ambientais. O estudo pon de relevo as preocupacións dos estudantes de ambas as institucións de ensino superior en relación coa problemática ambiental actuais, aínda que existen diferenzas na priorización dos problemas obxecto de análise a partir das distintas cuestións expostas.
O traballo colectivo no contexto das comunidades e Países de Língua Portuguesa: O proceso de tecer a Rede Oceano
Como colectivo pesqueiro que prepara a rede dende a elección dos materiais ata o tecido da súa malla, propoñemos a creación da Rede Oceano: Educación Ambiental en comunidades e países lusófonos. Un espazo que pretende ser unha rede de comunicación democrática, onde se comparte e se integre o coñecemento. Unha iniciativa que se deseña para abarcar todos os países, rexións e comunidades lusófonas, oficialmente ou por identidade lingüística e cultural. Como obxecto de interese común, a Educación Ambiental Mariña e Costeira constitúe un punto de converxencia para os participantes. Nun primeiro momento, a súa proposta presentouse como mesa de diálogo no VI Congreso Internacional de Educación Ambiental nos países e comunidades lusófonas, e agora os seus nodos comezan a entrelazarse para tecer unha rede baseada na comunicación dialóxica no ámbito da Lusofonía.
Alfabetización oceánica: comunicarse para (a)mar
Unha das misións do Centro de Seguimento e Interpretación Ambiental (CMIA) de Vila do Conde é a comunicación da ciencia relacionada co Océano, desenvolvendo numerosas actividades que inclúen exposicións, charlas, actividades prácticas, conversas con científicos, entre outras. CMIA pretende comunicarse de forma eficiente, creativa e atractiva. Para acadar este obxectivo, o presente estudo pretende avaliar a relevancia do Océano para a Comunidade de Países de Lingua Portuguesa (CPLP) e como os centros de investigación, museos, organizacións non gobernamentais (ONG) ou outras institucións que difunden a ciencia poden optimizar a súa misión. de segundo a opinión de como a poboación busca e desexa ver comunicada información sobre investigacións realizadas por investigadores e comunicadores. Os datos recolléronse mediante cuestionarios entregados a persoas da comunidade da CPLP que responderon voluntariamente. Os principais resultados mostran que o 99,6% dos enquisados ​​cre que os investigadores deben divulgar os resultados das súas investigacións. Na súa opinión, esta información debería difundirse a través de medios como as redes sociais, a televisión e as webs gobernamentais e oficiais. Este estudo contribuíu ao coñecemento das mellores ferramentas de comunicación que permitan aumentar a alfabetización científica da comunidade, promovendo o interese pola investigación científica realizada a favor do Océano e a súa protección.
Como descarbonizar a nosa dieta? Investigación-acción-participativa en equipamentos para a educación ambiental no binomio Dieta-Cambio Climático
Aínda que unha alta proporción de gases de efecto invernadoiro se orixina nos sistemas agroalimentarios dominantes, incluído o consumo de alimentos, o binomio Dieta-Cambio Climático (BDAC) aínda non recibe a atención suficiente por parte dos Medios e da área de Educación. Considerando os equipamentos para a educación ambiental (EqEA) como axentes de gobernanza ambiental, concibiuse un proxecto de investigación-acción participativo en seis EqEA do Eixo Atlántico (Noroeste da Península Ibérica). O obxectivo principal é explorar as respostas educativas á emerxencia climática (REEC), nesta rede de equipamentos, a través de estratexias pedagóxicas axustadas aos subtemas do binomio Dieta-Cambio Climático (tipos de alimentos, estado dos alimentos, presentación, orixe, tipos). de produción, desperdicio de alimentos, conexión sanitaria). A inclusión por parte de EqEA do subtema de saúde serviu para integrar actividades significativas do binomio Dieta-Cambio Climático. O tema asociado ao consumo excesivo de carne (tipos de alimentos) non foi, á súa vez, facilmente aceptado nin traballado pola EqEA. A diferenciación de actividades duns equipos a outros fomentou a motivación dos directores e educadores de cada EqEA, así como a conexión co lugar e o impacto nos usuarios. Non obstante, a inestabilidade dos equipos educativos que as dirixen identifícase como o principal condicionante das posibles estratexias e respostas educativas ante a emerxencia climática.
A poética da Educación Ambiental na literatura de João Guimarães Rosa
Inscritos nun contexto de investigación literario-ambiental, queremos reflexionar sobre a educación ambiental a partir do cuento “Co vaqueiro Mariano” (1969), do artista brasileño João Guimarães Rosa. Neste cuento é posible percibir varios elementos que compoñen unha experiencia en Educación Ambiental, xa que a personaxe Mariano, un vaqueiro que vive no Pantanal, demostra saberes locais e por iso convive e coñece con profundidade este peculiar ambiente. O Pantanal é un dos biomas brasileños de áreas húmidas, bastante atacado recientemente con diversas violencias socioambientais. La literatura, vista como itinerario formativo, permite diversas reflexiones y puede contribuir a investigaciones, experiencias y cartografías en el campo de la educación ambiental. En ese sentido, el vaquero mariano demuestra respetar y convivir con cuidado con todo lo que le rodea: es consciente y sensible a la biodiversidad, porque Rosa expresa estos conocimientos, prácticas y sentimientos del personaje literario sobre los diversos Pantanales. La poética surge en un contexto estético que también es político, pues la literatura desborda la importancia del conocimiento en el cuidado de las diferentes especies, humanas y no humanas, además de la importancia de las marcas de las marismas.
Consciência e arte: Oficinas de papel reciclável e Educação Ambiental
O problema dos resíduos sólidos hoje no Brasil e no mundo é um tema crescente e preocupante. No Estado de Sergipe os impactos negativos da disposição inadequada dos resíduos sólidos e a ausência de projetos efetivos de reciclagem são notados na qualidade das águas e no comprometimento da biodiversidade. Em Itabaiana, o lixão, localizado às margens da ‘Rota do Sertão’, trecho da BR 235 que, a partir de Aracaju, a capital do Estado, que conduz aos mais importantes locais turísticos da região desponta como um triste cenário. Idealizado com o principal objetivo de conscientizar a população, e incutir o senso de cidadania, este trabalho resultou de um projeto de extensão universitária, o trabalho teve caráter qualitativo e mostra as atividades desenvolvidas nas oficinas de artesanato. Oficinas de arte com papel reciclado foram empreendidas, buscando mostrar o valor do papel, assim como os danos à saúde e os prejuízos ambientais provocados pelos resíduos sólidos. Os participantes e suas famílias foram incentivados a reciclar o lixo para poder integrar as oficinas de artesanato, trazendo os materiais de suas casas, e durante seu desenrolar, debates informais foram realizados, integrando um processo de Educação Ambiental. Dessa maneira, esperou-se conscientizar os participantes e minimizar os efeitos negativos do lixo com a redução de seu volume.
Ane Francielle Sobrinho de Oliveira Oliveira
A Inserção da Prática da Educação Ambiental no Ensino de Ciências da Natureza em Escola Pública no Bairro da Terra Firme, em Belém, Estado do Pará
Este estudo apresenta as experiências vivenciadas na execução do projeto intitulado “A Prática da Educação Ambiental no Ensino Público do 1º ao 5º Ano no Bairro da Terra Firme” realizado na Escola Estadual de Ensino Fundamental e Médio Professor Virgílio Libonati (EEEFM), no município de Belém, no estado do Pará. Este projeto teve como objetivo tratar a educação ambiental de modo teórico e prático por meio do ensino dentro e fora da sala de aula com a implementação de hortas e áreas paisagísticas no ambiente escolar, correlacionando assuntos como solos e sementes, horta e paisagismo, que são de extrema importância para o meio ambiente. Trata-se de uma pesquisa aplicada, de caráter exploratório, com utilização da abordagem qualitativa com dados coletados a partir da intervenção de um professor-pesquisador e utilização do método de pesquisa ação, baseado no conhecimento teórico e prático sobre o conceito e importância do ambiente de forma multidisciplinar, com integração de várias áreas do conhecimento. As principais conclusões foram que a metodologia adotada pelo projeto resultou na criação de um ambiente interinstitucional de aprendizagem coletiva no ambiente escolar, possibilitando maior contato das crianças com a natureza, contribuindo para aumentar o interesse pelo trabalho em equipe, o estímulo à alimentação saudável, despertando mudanças de hábitos e atitudes sobre a importância da educação e conservação ambiental no cotidiano de uma sociedade.
Educação Ambiental, Meio Ambiente, Práticas Sustentáveis.
Mônica de Nazaré Corrêa Ferreira Nascimento
Unha perspectiva sobre o estado do mundo ou o ABC do ecoloxista profundo.
A través do seguinte traballo recupérase un artigo do pensador ambiental finlandés Pentti Linkola (1932-2020), publicado orixinalmente na obra Can Life Prevail? A Radical Approach to the Environmental Crisis (2004). Este artigo esquecido de ética ambiental ofrece unha perspectiva radical pero firmemente fundamentada sobre os problemas ecolóxicos que ameazan a biosfera, ademais de ofrecer unha visión particular e única da ecoloxía profunda. Despois de pasar a maior parte da súa vida traballando como pescador e filósofo profesional, hoxe é un dos principais expoñentes da ecoloxía profunda en Finlandia. Este traballo pon a disposición do público hispanoparlante por primeira vez a escrita lúcida e desafiante de Linkola.
Axenda 2030 de Desenvolvemento Sostible, un documento producido polo Centro de Información Rexional das Nacións Unidas para Europa Occidental.
HeriQ: buscando a autoestrada cara a calidade da formación en interpretación
A interpretación do patrimonio é unha disciplina xove, aplicable en multitude de campos. En 1999, o profesor Thorsten Ludwig inicia unha serie de proxectos, financiados desde Europa, coa finalidade de establecer uns criterios de calidade e as bases prácticas para capacitar nos principios da Interpretación do Patrimonio en Europa, que rematarán co Proxecto Heri Q: un proxecto formativo dirixido a axentes formativos para establecer unha serie de estándares fácilmente transmisibles e basados nun proceso constante de intercambio e avaliación cos participantes.